مجموعه مقالات كنگره شيخ ابوالفتوح رازي - جمعي از فضلا و نويسندگان - الصفحة ٢٨٦

وجوه تفسير آيات قرآن

ابوالفتوح رازى تفسير آيات قرآن را در چهار وجه تقسيم بندى كرده است: «١. يكى آنكه جز خداى تعالى نداند؛ براى آنكه مصلحت در آن شناخت كه بيان نكند، از آنجا درست شده است كه او احكم الحاكمين است، جز حكمت و صواب نكند. مثال او چنان كه گفت: «وَ يَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي» [١] . ٢. و قسم دوم از او آن بود كه ظاهر لفظ او مطابق معنى او بود و در لغت عرب آن را محكم خوانند، مثل: «قُلْ هُوَ اللّهُ أَحَدٌ» [٢] . ٣. و قسم سيم آنكه به ظاهر آيه مراد معلوم نشود مفصلاً و آن را مجمل خوانند؛ مثل قوله تعالى «وَ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّكاةَ» [٣] . ٤. و قسم چهارم آن بود كه لفظش مشترك بود از ميان دو معنى يا بيشتر؛ و هر يكى از آن روا بود كه مراد بود، اين قسم را متشابه خوانند. حكم او آن بود كه حمل كنند آن را بر محتملات خود و آنچه ممكن بود كه در لغت، آن وجه محتمل بود آن را، و دليلى منع نكند از حملش بر آن وجه، و قطع نكند بر مراد خداى تعالى الاّ به نصى از رسول عليه السلام يا از ائمه كه قول ايشان حجت باشد در دين. و هرگه كه آيتى چنين بود كه محتمل بود دو وجه را، و دليلى پيدا شود كه جز يك وجه را نشايد كه مراد خداى تعالى باشد، قطع توان كرد كه آن وجه ديگر مراد خداى است (تبارك و تعالى)، و مثالهاى اين در جايگاه خود در شرح آيات متشابه بيايد، ان شاء اللّه ». [٤] با تقسيم تفسير آيات قرآن در چهار وجه، تفسير آيه بسمله در قسم دوم، يعنى جزء آيات محكم، قرار مى گيرد كه ظاهر لفظ آن مطابق با معنى آن است، و يا به