شيخ ابوالفتوح اين ضرب المثل معروف را، كه برگرفته از كلام معصوم است، به مناسبت تفسير آيه ٧٤ سوره توبه «وَمَا نَقَمُوا إِلاَّ أَنْ أَغْنَاهُمْ اللّه ُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ...» ، در ضمن روايتى از كلبى بازگو مى كند و مى گويد: «كلبى گفت: ايشان پيش از آنكه رسول به مدينه آمد در سختى و رنج و درويشى بودند. خداى تعالى ايشان را به غنائم و انفال غنى كرد، و اين از مثل مشهور است كه گفت: اتق شر من احسنت اليه؛ از شر آن كس بترس كه با او احسان كرده باشى» [١] .

٥. الاختبار ثم المدح

اين مثل به تعابير و امثال ديگرى همچون: «البلاء ثم الثناء» و «النعمة ثم الشكر» نزديك است. ابوالفتوح مى گويد: «مثل مذكور گوياتر است و چنين معنا مى دهد كه اول بيازماى، پس آن گه مدح كن. و اين معنا به قول رسول خدا، كه فرمود: اخبر تقله، نزديك است». [٢] يعنى طرف خود را درحالت خشم بيازماى تا شايستگى او را دريابى كه در اين حالت سزاوار مدح و ثنا است.

٦. اَشبَهَ امرءا بعضُ أثَرِه

ابوالفتوح به مناسبت تفسير آيه «الْخَبِيثَاتُ لِلْخَبِيثِينَ وَالْخَبِيثُونَ لِلْخَبِيثَاتِ...» [٣] . به اين مثل و دو مثل مشابه ديگر استناد مى كند و اظهار مى دارد: «سخن زشت و پليد از مردان پليد حاصل آيد و مردان پليد و نابكار سزا ولايق اين كلمات و سخنهاى پليد باشند. معنى آيت بر معنى آن بود كه خداى تعالى گفت: «قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلَى شَاكِلَتِهِ» [٤] و در مثل: كل اناء يترشح بما فيه و اشبه امرءا بعض

[١] روض الجنان، ج ٩، ص ٢٩٩.[٢] همان، ج ١، ص ٢٧٤.[٣] نور (٢٤): آيه ٢٦.[٤] اسرا (١٧): آيه ٨٤.