الف. پاك كنندگى نجاست:زمين از مطهِّرات(--> مطهّرات)است؛ بدون تفاوت ميان اجزاى مختلف آن از قبيل خاك، ريگ، سنگ، بلكه آجر و گچ در اين حكم؛ زيرا همه آنها مصداق زمين به شمار مى‌روند.(١)هرچند در ثبوت حكم ياد شده نسبت به برخى مصاديق، همچون گچ پخته و آسفالت به جهت شك در صدق عنوان زمين بر آنها اشكال شده است.(٢)

بدون شك، كف پا و ته كفش با راه رفتن روى زمين يا كشيدن آن بر زمين پاك مى‌شود. پاك نشدن ته كفش با مسح (كشيدن) به ظاهر كلام برخى قدما نسبت داده شده است.(٣)

آيا روى پا يا كفش كسى كه به جهت انحراف در پايش بر آن راه مى‌رود و نيز زانو و دست كسى كه در راه رفتن از آن دو استفاده مى‌كند، همچنين نعل چارپا و ته عصا و پاى مصنوعى و چرخ وسيله نقليه و مانند آن نيز با حركت و راه رفتن روى زمين پاك مى‌شوند؟ مسئله اختلافى است.(٤)به قول برخى، كناره پا يا كفش كه به طور متعارف، هنگام گام نهادن بر روى نجاست، نجس مى‌شود نيز با راه رفتن پاك مى‌گردد.(٥)

شرايط:زمين با وجود شرايط زير پاك كننده است.

١. زايل شدن عين نجاست. در شرط بودن زوال اثر نجاست؛ يعنى اجزاى ريز غير محسوس آن اختلاف است.(٦)گروهى گفته‌اند: زوال اجزاى ريزى كه غالباً با راه رفتن يا به زمين كشيدن زايل نمى‌شوند، شرط نيست.(٧)

٢. پاك بودن زمين بنابر قول برخى.(٨)برخى ديگر آن را شرط ندانسته‌اند.(٩)

٣. خشك بودن زمين به قول بعضى.(١٠)بعضى ديگر آن را شرط ندانسته‌اند.(١١)

٤. سرايت نجاست از زمين به كف پا يا ته كفش به قول برخى. بنابر اين، چنانچه نجاست از غير زمين به كف پا يا كفش برسد، با راه رفتن روى زمين پاك نمى‌شود.(١٢)برخى، اين شرط را نپذيرفته و قائل به تعميم حكم شده‌اند.(١٣)

(١)روض الجنان ١/ ٤٥٤ ؛ جواهر الكلام ٦/ ٣٠٣ ؛ العروة الوثقى ١/ ٢٤٦
(١٠)جامع المقاصد ١/ ١٧٩ ؛ مسالك الأفهام ١/ ١٣٠ ؛ الحدائق الناضرة ٥/ ٤٥٨ ؛ جواهرالكلام ٦/ ٣٠٩
(١١)نهاية الإحكام ١/ ٢٩١ ؛ الروضة البهية ١/ ٦٦
(١٢)العروة الوثقى ١/ ٢٤٥ ؛ منهاج الصالحين (خويى) ١/ ١٢٣
(١٣)مصباح الفقيه ٨/ ٣٢٦
(٢)العروة الوثقى ١/ ٢٤٦
(٣)٢٤٤ ـ ٢٤٥ ؛ مستمسك العروة ٢ / ٦٢ ـ ٦٥
(٤)جواهر الكلام ٦/ ٣٠٧ ؛ العروة الوثقى ١/ ٢٤٧ ؛ توضيح المسائل مراجع ١/ ١١٦
(٥)العروة الوثقى ١/ ٢٤٧ ؛ فقه الشيعة ٥/ ٢٢٦
(٦)جواهر الكلام ٦/ ٣١٠ ـ ٣١١ ؛ العروة الوثقى ١/ ٢٤٨
(٧)كتاب الطهارة (شيخ انصارى) ٥/ ٣٠٤ ـ ٣٠٥ ؛ مستمسك العروة ٢/ ٧٢ ؛ مصباح الهدى ٢/ ٢٨١
(٨)ذكرى الشيعة ١/ ١٢٩ ؛ جامع المقاصد ١/ ١٧٩ ؛ مسالك الأفهام ١/ ١٣٠ ؛ جواهر الكلام ٦/ ٣٠٨ ؛ العروة الوثقى ١/ ٢٥٦
(٩)الروضة البهية ١/ ٣١٢ ؛ مستند الشيعة ١/ ٣٣٨