حقوق ثابت با شهادت:حقوقى كه با شهادت گواهان اثبات مى‌شود به لحاظ تعداد و نيز مرد يا زن بودن شاهد داراى اقسامى است كه مجموع آنها تحت دو قسم كلى حق اللّه‌ و حق الناس قرار مى‌گيرد.(٦٧)

الف. حق اللّه‌:حق اللّه‌ يا از حدود است، مانند حدّ زنا، لواط و سرقت و يا از غير حدود. نوع دوم يا مالى است يا غير مالى.

١. حدود

١ـ١. زنا: زنا با شهادت چهار مرد و نيز به قول مشهور، سه مرد و دو زن ثابت مى‌شود.(٦٨)در اينكه با شهادت دو مرد و چهار زن ثابت مى‌شود يا نه، اختلاف است. بسيارى قائل به قول نخست شده‌اند؛(٦٩)بلكه اين قول به مشهور نسبت داده شده است.(٧٠)در مقابل، برخى قول دوم را برگزيده‌اند.(٧١)البته بنابر قول اول، با شهادت دو مرد و چهار زن، تنها حد تازيانه ثابت مى‌شود نه سنگسار( -->رجم). بعضى قدما شهادت زن را در زنا معتبر ندانسته و تنها شهادت چهار مرد را معتبر دانسته‌اند.(٧٢)

١ـ٢و٣. لواط و مساحقه:لواط و مساحقه با شهادت چهار مرد عادل ثابت مى‌شود و با شهادت سه مرد و دو زن يا دو مرد و چهار زن ثابت نمى‌گردد؛ هرچند از برخى قدما الحاق لواط و مساحقه به زنا نقل شده است.(٧٣)

١ـ٤. ساير حدود:حدود ديگر ـ جز حد زنا، لواط و مساحقه ـ همچون حدّ سرقت( -->سرقت)، نوشيدن شراب( -->خمر)، ارتداد(--> ارتداد)و قذف(--> قذف)تنها با شهادت دو مرد عادل ثابت مى‌شوند و شهادت زن مطلقا؛ به تنهايى يا همراه با مرد و نيز شهادت يك مرد به ضميمه قسم كسى كه به نفع او شهادت داده شده، كفايت نمى‌كند.(٧٤)

٢. غير حدود:غير حدود، اعم از حق اللّه‌ مالى، همچون زكات، خمس، كفّارات و نذرها، و غير مالى، چون اسلام و ايمان، تنها با شهادت دو مرد عادل قابل اثبات است؛ بلكه برخى گفته‌اند: آميزه از دو حق (حق اللّه‌ و حق الناس) همچون بلوغ، عدّه و عفو از قصاص نيز تنها با شهادت دو مرد عادل ثابت مى‌گردد.(٧٥)

(٦٧)جواهر الكلام ٤١/ ١٥٤
(٦٨)١٥٥ ؛ تفصيل الشريعة (الحدود)/ ١١٦
(٦٩)النهاية/ ٣٣٢ ؛ المختصر النافع/ ٢١٤ ؛ المهذب ٢/ ٥٢٦ ؛ تحرير الأحكام ٥/ ٣٠٨ ؛ الدر المنضود (فقعانى)/ ٢٨٩ ؛ رياض المسائل ١٣/ ٤٣٨ ؛ جواهر الكلام ٤١/ ١٥٥ ـ ١٥٦ ؛ تحرير الوسيلة ٢/ ٤٦١ ؛ تكملة منهاج الصالحين/ ٣٣
(٧٠)الشرح الصغير ٣/ ٣٣٨ ؛ مبانى تكملة المنهاج ١/ ١١٨ ـ ١١٩ ؛ اسس الحدود و التعزيرات/ ٧٨
(٧١)المقنع/ ٤٠٢ ؛ الكافى فى الفقه/ ٤٣٦ ؛ مختلف الشيعة ٨/ ٤٧٢ ؛ مفاتيح الشرائع ٢/ ٦٥
(٧٢)المقنعة/٧٧٥ ؛ المراسم العلوية/ ٢٥٤
(٧٣)جواهرالكلام ٤١/١٥٤ ـ ١٥٨
(٧٤)١٥٨ ـ ١٥٩
(٧٥)١٥٨ ـ ١٥٩