مطلع انوار - حسینی طهرانی، سیّد محمّد حسین - الصفحة ٦١٩ - اثبات توحید در قرآن مجید با انواع طرق برهان

· مثل: (ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلًا فِيهِ شُرَكَاءُ مُتَشَاكِسُونَ وَرَجُلًا سَلَمًا لِرَجُلٍ هَلْ يَسْتَوِيَانِ مَثَلًا الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ)[١].

در اینجا قیاس اقترانی است؛ بدین شکل که:

ما کان فی العالَم تشتّتٌ و سوءُ تدبیرٍ؛

و کلَّما کان فی العالَم آلهةٌ متعددةٌ لکان فیه تشتّتٌ و سوءُ تدبیر؛ٍ

فیُنتج: ماکان فی العالَم آلهةٌ متعددةٌ.

و این شکل دوّم از قیاس است که شرط آن اختلاف مقدّمتین در اثبات و نفی و کلّیت کبری است.

و یا به طریق قیاس استثنایی؛ بدین شکل که:

لو کان فی العالَم آلهةٌ متعددةٌ لکان فیه التّشتّتُ و سوءُ التّدبیر؛

لکن لَمیکن فیه التّشتُّتُ و سوءُ التدبیر؛

فیُنتجُ: ما کان فی العالَم آلهةٌ متعددةٌ.

· و مثل: (لَوْ كَانَ فِيهِمَا آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتَا فَسُبْحَانَ اللَّهِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ)[٢].

و این قیاس استثنائی است؛ بدین‌طریق که: و لکنّه لَم تَفسُدا فیُنتج: کان فیهما إلهٌ واحدٌ.

· و مثل: (مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَدٍ وَمَا كَانَ مَعَهُ مِنْ إِلَهٍ إِذًا لَذَهَبَ كُلُّ إِلَهٍ بِمَا

[١]ـ سوره الزّمر (٣٩) آیه ٢٩.

[٢]ـ سوره الأنبیاء (٢١) آیه ٢٢.