مطلع انوار - حسینی طهرانی، سیّد محمّد حسین - الصفحة ٥٥١ - در معنای «اسْتَمَرَّتْ حَذّاءَ»

از ذهبی در سِیَر أعلام النُّبَلاء و از ذخائر العقبی و از باکثیر الحضرمی در کتاب وسیلة المَآل نسخه خطّی، و از زبیدی در الإتحاف) خطبه‌ای از حضرت سیّدالشّهداء علیه السّلام نقل کرده‌اند که: چون حرّ از حرکت آن حضرت به کوفه یا مراجعت به مدینه به شدّت منع کرد، آن حضرت در ذی‌حَسَم خطبه‌ای ایراد کردند که از جمله فقرات آن این است که:

«و إنَّ الدُّنیا قَد تَغَیَّرَتْ و تَنَکَّرَتْ و أدبَرَ مَعرُوفُها و استَمَرَّت‌ حَذّاءَ.» ـ إلی آخره.

این‌جانب در حواشی بعضی از نسخ لهوف دیده‌ام که «حِذاءً» ضبط کرده است و به معنای مقابل و برابر پنداشته است، و این اشتباه است؛ چون این محشّی از «حَذَوَ یَحذُوُ حذوًا» یا «حَذَیَ یَحذَیُ حَذیًا» گرفته است و «حِذاءً» بر وزن «فِعال» می‌شود. و ملاحظه می‌شود که در این صورت معنای صحیحی نیز دستگیر نمی‌شود؛ بلکه «حَذّاءَ» از «حَذَّ یَحُذُّ حَذًّا» مضاعف است و به معنای سرعت و شتاب است، و «حَذّاءَ» بر وزن «حَمراءَ» مؤنث است و حال است برای دنیا که مؤنث است.

در أقرب الموارد گوید: «ناقَةٌ حَذّاءُ: سریعة السّیر؛ و وَلَّت الدُّنیا حَذّاءَ مُدبِرَةً: أی سریعةً لمیتعلّق أهلُها منها بشیءٍ؛ ج حُذٌّ.»

و حضرت أمیرالمؤمنین علیه السّلام در دو جای از نهج البلاغه این لفظ را به کار برده است:

اوّل: در خطبه ٤٢ (صفحه ٩٢ از جلد ١ با شرح عبده، طبع مصر) که می‌فرماید:

«ألا و إنَّ الدُّنیا قَد وَلَّت حَذّاءَ، فَلَم یَبقَ مِنها إلّا صُبابَةٌ کَصُبابَةِ الإناءِ اصْطَبَّها صابُّها.[١]»

و مرحوم سیّد رضی فرموده است که: «أقول: الحَذّاءُ: السَّرِیعَةُ».

[١]ـ نهج البلاغه، ص ٨٤، خطبه ٤٢.