در حكومتهاى مردمى و نظام مردم‌سالارى دينى، رابطه حاكمان يك طرفه نيست كه فقط آنان حكومت كنند، بلكه ميان فرمانروايان و شهروندان روابط متقابل و حقوق متبادل مطرح است. هر كدام مسئوليتى و حقوقى در مقابل يكديگر دارند كه لازم است همزمان و توأماً مراعات شود (ر. ك. به: عبدالحميد، ١٣٧٦، ص ١٧٤). سخن از «حق داشتن»، «پرسيدن و انتقاد كردن» و «توضيح خواستن» نشان از شأن مردم در نظر حكومت است. اميرالمؤمنين (ع) از رابطه و حقوق متقابل مردم و حكومت سخن مى‌گويد، هم مسلمانان را راهنمايى مى‌كند و هم آنان را صاحب حق و شأن مى‌داند و از آنان مى‌خواهد كه در تمشيت امور مشاركت جسته، با حكومت همكارى كنند.

الف) حقوق مردم بر حكومت‌

امام على (ع) نخست حقوق ملت بر دولت را بر مى‌شمارد؛ زيرا در حكومت اسلامى، مردم بر دولت حاكم، حقوقى دارند كه دولت مردان متعهدند از عهده آن برآيند. امام (ع) چهار حق اساسى را بيان مى‌دارد (نهج‌البلاغه، خطبه ٣٤): اى مردم، همان‌گونه كه من بر شما حقى دارم، شما نيز بر من حق داريد.

١- اولين حق شما بر من آن است كه همواره در رهنمودهاى خالصانه نسبت به شما بكوشم. رهنمودهايى بدون جهت‌گيرى است كه در آن همه اقشار و آحاد ملت يكسان مدنظر باشند. اين بدان معناست كه دولت اسلامى، در سياستگذاريهاى خود، بايد تنها مصالح امت را به طور همگانى و بدون تبعيض در نظر بگيرد.

٢- دومين وظيفه و تعهد دولت در برابر ملت را تأمين رفاه مردم است.

٣- سومين وظيفه در برابر ملت، تعليم و تربيت به صورت فراگير و فراهم نمودن امكانات پيشرفته و طى مدارج عاليه دانش مى‌باشد تا زمينه زدودن جهل عموى فراهم شود.

٤- چهارمين وظيفه تأديب است. اگر تعليم براى زدون جهل است، تأديب براى استوارى در عمل است. اين وظيفه دولتمردان است كه در سايه رهاوردهاى علم، مردم را به عمل وادارند؛ زيرا دانش مقدمه و راه وصول به زيست سالم است.