مردم سالارى دينى ماهيت، ابعاد و مسائل مردم سالارى دينى
 
٥ ص
٦ ص
٧ ص
٨ ص
٩ ص
١٠ ص
١١ ص
١٢ ص
١٣ ص
١٤ ص
١٥ ص
١٦ ص
١٧ ص
١٨ ص
١٩ ص
٢٠ ص
٢١ ص
٢٢ ص
٢٣ ص
٢٤ ص
٢٥ ص
٢٦ ص
٢٧ ص
٢٨ ص
٢٩ ص
٣٠ ص
٣١ ص
٣٢ ص
٣٣ ص
٣٤ ص
٣٥ ص
٣٦ ص
٣٧ ص
٣٨ ص
٣٩ ص
٤٠ ص
٤١ ص
٤٢ ص
٤٣ ص
٤٤ ص
٤٥ ص
٤٦ ص
٤٧ ص
٤٨ ص
٤٩ ص
٥٠ ص
٥١ ص
٥٢ ص
٥٣ ص
٥٤ ص
٥٥ ص
٥٦ ص
٥٧ ص
٥٨ ص
٥٩ ص
٦٠ ص
٦١ ص
٦٢ ص
٦٣ ص
٦٤ ص
٦٥ ص
٦٦ ص
٦٧ ص
٦٨ ص
٦٩ ص
٧٠ ص
٧١ ص
٧٢ ص
٧٣ ص
٧٤ ص
٧٥ ص
٧٦ ص
٧٧ ص
٧٨ ص
٧٩ ص
٨٠ ص
٨١ ص
٨٢ ص
٨٣ ص
٨٤ ص
٨٥ ص
٨٦ ص
٨٧ ص
٨٨ ص
٨٩ ص
٩٠ ص
٩١ ص
٩٢ ص
٩٣ ص
٩٤ ص
٩٥ ص
٩٦ ص
٩٧ ص
٩٨ ص
٩٩ ص
١٠٠ ص
١٠١ ص
١٠٢ ص
١٠٣ ص
١٠٤ ص
١٠٥ ص
١٠٦ ص
١٠٧ ص
١٠٨ ص
١٠٩ ص
١١٠ ص
١١١ ص
١١٢ ص
١١٣ ص
١١٤ ص
١١٥ ص
١١٦ ص
١١٧ ص
١١٨ ص
١١٩ ص
١٢٠ ص
١٢١ ص
١٢٢ ص
١٢٣ ص
١٢٤ ص
١٢٥ ص
١٢٦ ص
١٢٧ ص
١٢٨ ص
١٢٩ ص
١٣٠ ص
١٣١ ص
١٣٢ ص
١٣٣ ص
١٣٤ ص
١٣٥ ص
١٣٦ ص
١٣٧ ص
١٣٨ ص
١٣٩ ص
١٤٠ ص
١٤١ ص
١٤٢ ص
١٤٣ ص
١٤٤ ص
١٤٥ ص
١٤٦ ص
١٤٧ ص
١٤٨ ص
١٤٩ ص
١٥٠ ص
١٥١ ص
١٥٢ ص
١٥٣ ص
١٥٤ ص
١٥٥ ص
١٥٦ ص
١٥٧ ص
١٥٨ ص
١٥٩ ص
١٦٠ ص
١٦١ ص
١٦٢ ص
١٦٣ ص
١٦٤ ص
١٦٥ ص
١٦٦ ص
١٦٧ ص
١٦٨ ص
١٦٩ ص
١٧٠ ص
١٧١ ص
١٧٢ ص
١٧٣ ص
١٧٤ ص
١٧٥ ص
١٧٦ ص
١٧٧ ص
١٧٨ ص
١٧٩ ص
١٨٠ ص
١٨١ ص
١٨٢ ص
١٨٣ ص
١٨٤ ص
١٨٥ ص
١٨٦ ص
١٨٧ ص
١٨٨ ص
١٨٩ ص
١٩٠ ص
١٩١ ص
١٩٢ ص
١٩٣ ص
١٩٤ ص
١٩٥ ص
١٩٦ ص
١٩٧ ص
١٩٨ ص
١٩٩ ص
٢٠٠ ص
٢٠١ ص
٢٠٢ ص
٢٠٣ ص
٢٠٤ ص
٢٠٥ ص
٢٠٦ ص
٢٠٧ ص
٢٠٨ ص
٢٠٩ ص
٢١٠ ص
٢١١ ص
٢١٢ ص
٢١٣ ص
٢١٤ ص
٢١٥ ص
٢١٦ ص
٢١٧ ص
٢١٨ ص
٢١٩ ص
٢٢٠ ص
٢٢١ ص
٢٢٢ ص
٢٢٣ ص
٢٢٤ ص
٢٢٥ ص
٢٢٦ ص
٢٢٧ ص
٢٢٨ ص
٢٢٩ ص
٢٣٠ ص
٢٣١ ص
٢٣٢ ص
٢٣٣ ص
٢٣٤ ص
٢٣٥ ص
٢٣٦ ص
٢٣٧ ص
٢٣٨ ص
٢٣٩ ص
٢٤٠ ص
٢٤١ ص
٢٤٢ ص
٢٤٣ ص
٢٤٤ ص
٢٤٥ ص
٢٤٦ ص
٢٤٧ ص
٢٤٨ ص
٢٤٩ ص
٢٥٠ ص
٢٥١ ص
٢٥٢ ص
٢٥٣ ص
٢٥٤ ص
٢٥٥ ص
٢٥٦ ص
٢٥٧ ص
٢٥٨ ص
٢٥٩ ص
٢٦٠ ص
٢٦١ ص
٢٦٢ ص
٢٦٣ ص
٢٦٤ ص
٢٦٥ ص
٢٦٦ ص
٢٦٧ ص
٢٦٨ ص
٢٦٩ ص
٢٧٠ ص
٢٧١ ص
٢٧٢ ص
٢٧٣ ص
٢٧٤ ص
٢٧٥ ص
٢٧٦ ص
٢٧٧ ص
٢٧٨ ص
٢٧٩ ص
٢٨٠ ص
٢٨١ ص
٢٨٢ ص
٢٨٣ ص
٢٨٤ ص
٢٨٥ ص
٢٨٦ ص
٢٨٧ ص
٢٨٨ ص
٢٨٩ ص
٢٩٠ ص
٢٩١ ص
٢٩٢ ص

مردم سالارى دينى ماهيت، ابعاد و مسائل مردم سالارى دينى - جمعى از نويسندگان - الصفحة ٢٦١

الصادق البلعيد، القرآن و التشريع‌، ص ٢٣٤)[١] در مقابل نيز طبرى در دو روايتى كه ذكر كرده است خلافت را به معناى حاكميت و مالكيت و فرمانروايى زمين دانسته است. (طبرى، تفسير طبرى‌، ج ١٢، ص ١٨٠)

علامه طباطبايى نيز درباره داوود آورده است: «ظاهر خلافت خلافةاللَّه است.

پس با آنچه در آيه و اذ قال ربك للملائكه انى جاعل فى الارض خليفه‌ (بقره، ٣٠) آمده، منطبق است. از شأن خلافت است كه خليفه با اوصاف و كارهايش از كسى كه او را جانشين كرده، حكايت كند. پس خليفةاللَّه در زمين بايد كه به اخلاق خدايى متخلق شود، آنچه خدا اراده مى‌كند اراده نمايد و انجام دهد و قضاى الهى را به انجام رساند و از راه خدايى تجاوز نكند. به همين جهت فاحكم بين الناس بالحق را بر آن متفرع كرده است. (طباطبايى، بى‌تا، ج ١٧، صص ١٩٥- ١٩٤)

ولى روشن است كه آيه سوره «ص» تنها در شأن داود است و نصب الهى داود را مى‌رساند، ولى درباره حضرت آدم نسبت به اينكه مراد از جعل خلافت در زمين چيست اختلاف است. شيخ طوسى در تفسير معانى شش گانه ١- خلافت و جانشينى از گذشتگان ٢- جانشينى آدم و ذريه او از ملائكة ٣- جانشينى از اجنّه ٤- جانشينى بعضى از اولاد آدم از بعضى ديگر ٥- جانشينى از خداوند در حكم كردن به حق ميان مردم (در حق آدم و فرزندان او ٦- جانشينى در روياندن زمين و درختها و راه انداختن چشمه‌ها اشاره كرده است و معناى پنجم را به ابن مسعود نسبت داده‌


[١] - وى در اين باره مى‌نويسد: كلمه خليفه گرچه در فقه تقليدى زيادى از قرن هفتم تا به حال شده است، ولى تنها دوبار در قرآن آمده و در معناى سياسى هم استعمال مى‌شود و داراى بار سياسى زيادى گشته است و مفهوم كليدى انديشه سياسى تقليدى از قرن هفتم تا به حال شده است، ولى تنها دوبار در قرآن آمده و در معناى سياسى هم استعمال نشده است. يكى در آيه ٣٠ سوره بقره درباره حضرت آدم كه اشاره به شخص دارد و نه به يك مفهوم كلى و ديگر در آيه ٣٨ سوره ص كه اشاره به صفت واضحى براى داود پيامبر الهى دارد و به ويژگى‌هاى او ارتباط دارد، پس خلافت معناى ضيق دارد و رابطه خدا و رسولش را كه همان نبوت و رسالت است بيان مى‌كند و هيچ ربطى به معناى دنيوى ندارد. دكتر مهدى حائرى نيز مى‌نويسد: خليفه در قرآن دو معنا دارد: يكى به معناى مظهر و نشانه و ديگرى به معناى نماينده تام الاختيار است و معناى تاريخى آن يك پديده دنيايى و غيرالهى است كه مردم با كسانى بيعت مى‌كنند، اين معنا ربطى به ولايت ندارد.( حكمت و حكومت، ص ١٧٩).