شود. و اين دقيقاً موضوعى است كه حضرت امير (ع) از پيامبر (ص) آموخته است، آنجا كه مى‌فرمايد: «پيامبر اكرم (ص) با من پيمانى بست و فرمود: «اى پسر ابوطالب، تو بر امت من ولايت دارى. اگر مردم در سلامت و بالاجماع تو را به ولايت خود برگزيدند، تدبير امورشان را بپذير و اگر گرفتار تشتت شدند، آنها را به حال خود رها نما، همانا به زودى خداوند براى تو خروج از اين بن بست را فراهم مى‌آورد». (فيض كاشانى، ج ٢، ص ٧١٧). همچنين امام در جايى ديگر مى‌فرمايند: «يعنى بيعت من جز با رضايت و خشنودى مسلمانان نبود». (احمدى، ١٣٧٩)

٣- ١- ٣- نظارت مردمى:

يكى ديگر از زمينه‌هاى مشاركت مردم در حكومت را مى‌توان «نظارت» دانست. مسئله نظارت هميشه يكى از مسائل مهم و پيچيده در زندگى فردى و اجتماعى بشر بوده است، انسان دوست دارد آزاد و رها باشد و اينكه ناظر يا ناظرانى بر او نظارت كنند را چندان نمى‌پسندد. بحث و نقد سياسى در مسائل اجتماعى اهميت وافرى دارد. البته مطلوب اسلام اين است كه در يك حكومت دينى، همه خدا را شاهد و ناظر بر اعمال خود بيابند و خود را در مقابل خداوند پاسخگو بدانند و وظايف خويش را به بهترين صورت ممكن انجام دهند، ولى اين امر نمى‌تواند به عنوان يك راهكار عملى در يك نظام سياسى اجرا شود. اگر چه حسابرسى روز قيامت قطعى است ولى هر نظام سياسى بايد داراى روشهاى عملى و مؤثر و عينى براى اداره جامعه اش باشد. هنگامى كه حضرت على (ع) با اصرار شديد مردم خلافت را پذيرفت به مسجد آمده و بر فراز منبر شد و ضمن خطبه‌اى فرمود:

«خلافت شما را خوش نداشتم ولى اصرار كرديد كه خليفه شما باشم، بدانيد كه بدون توجه به نظر شما كارى نمى كنم. كليدهاى اموال شما با من است ولى بدون نظر شما حتى يك درهم از آن را برنمى‌گيرم». (طبرى، ج ٣، ص ٤٥١)

علاوه بر اين، امام (ع) در جاى ديگر صراحتاً نظارت مردم بر عملكرد خود را طلب مى‌كند يا به عبارتى براى مردم حق نظارت قائل مى‌شود و مى‌فرمايد: «بدانيد حق شماست بر من كه چيزى را از شما نپوشانم جز راز جنگ* كه از پوشاندن آن ناگزيرم و كارى را جز در حكم شرع بى‌رأى زدن با شما انجام ندهم».

بنابراين وقتى حق مردم است كه امور سياسى و سياستگذارى كشور بر آنها