موجب تعهدى كه نسبت به شما دارم از شما آزارى كه سپاهيان- به مردم- رسانند بيزارم، مگر آنكه گرسنگى سربازى را ناچار گرداند و براى سير كردن خود جز آن راهى نداند. پس كسى را كه دست به ستم گشايد كيفر دهيد و دست بى‌خردان خود را از زيان رساندن به لشكريان و زحمت رساندن به ايشان در آنچه استثناء كرديم بازداريد. من در ميان سپاه جاى دارم پس شكايتهايى را كه داريد برسانيد و آنچه به شما مى‌رسد و جز به وسيله خدا و من توانايى برطرف كردن آن را نداريد، با من در ميان بگذاريد تا من براى خدا آن را تغيير دهم». (همان، ص ٢٤٥، نامه ٦٢)

پاى بندى به حق نظارت مردم ايجاب مى‌كند كه در حكومت اسلامى، فرد يا نهادى به عنوان مرجع رسيدگى به نتيجه نظارت مردم و احياناً شكايت آنان وجود داشته باشد. حضرت امير (ع) علاوه بر آنكه مردم را به اين امر مهم تشويق مى‌كرد، خود نيز افرادى براى تحقيق پيرامون احوال شخصى و نحوه اداره واليان مى‌فرستاد و در بعضى موارد با رسيدن گزارش اينان به عزل يا توبيخ عاملان خود اقدام مى‌كرد.

(ر. ك. به: نهج‌البلاغه، نامه‌هاى ٤٠، ٤٣، ٤٥، ٦٣ و ٧١)

٤- ايجاد فضاى مناسب براى انتقاد و انتقادپذيرى‌

از اصولى كه مبين مردم‌سالارى دينى در سيره امام على (ع) است، پذيرش انتقاد و ايجاد فضاى مناسب براى اين عمل بود؛ زيرا از نشانه‌هاى يك مجموعه انسانى سالم وجود روحيه انتقادپذيرى است، چنانچه در يك مجموعه رابطه فرمانداران با مردم و بالعكس، رابطه‌اى مبتنى بر انتقاد و نصيحت و خيرخواهى و بيان معايب و محاسن امور در جهت به گزينى اصلاح باشد، آن مجموعه رشيد و رو به كمال است و فقدان چنين رابطه‌اى موجب تباهى و سقوط است.

يكى از وظايف كارگزاران، ايجاد فضاى مناسب سياسى بر انتقاد و اعتراض از سوى مردم است، تا اگر در حق كسى اجحاف شده و ظلم و ستمى به او روا گشته، مورد حمايت و پشتيبانى قرار گيرد و حق او گرفته شود. در سيره اميرالمؤمنين آزادى انديشه و بيان، آزاد منشى و انصاف و ايجاد فضاى باز و مناسب براى اظهار نظر، انتقاد، اعتراض، تذكر و نصيحت، اصلى مور تأكيد است و امام على (ع) با روى‌