دولتها بر آنان گران نباشد و آنها را از خود بدانند. به هر حال مبحث نصيحت به رهبران جامعه از ظرايف و لطايف حكومت‌دارى در اسلام محسوب مى‌شود و با عنوان خاص «النصيحه لائمه المسلمين»[١]، در ميان آرا و نظرات فلاسفه اسلامى مورد بحث و مداقه قرار گرفته است‌ (ر. ك. به: محلاتى، ١٣٧٥، ص ١٦٩). كه به دليل رعايت اختصار از ورود به آن بحث به شكل مفصل اجتناب مى‌شود؛ بنابراين يكى از حقوق واجب رهبر بر مردم از زبان امير مؤمنان (ع) نصيحت رهبر و حاكم اسلامى است كه فرمود: «مردم مرا بر شما حقى است و شما را بر من حقى؛ بر من است كه از خيرخواهى شما دريغ نكنم و حقى را كه از بيت‌المال داريد بگزارم، شما را تعليم دهم تا نادان نمانيد و آداب آموزم تا بدانيد اما حق من بر شما اين است كه به بيعت وفا كنيد و در نهان و آشكار حق خيرخواهى را ادا كنيد چون شما را بخوانم بياييد و چون فرمان دهم بپذيريد و از عهده برآييد».

در حقيقت حضرت در اين بيان كوتاه انتظارات حكومت از مردم و انتظارات مردم از حكومت را تبيين فرموده‌اند. نكته قابل توجه در اين زمينه آن است كه انتقاد كردن، بيان حقايق تلخ به حاكمان و توجه دادن آنان به انحرافات و كژيها مانع اطاعت از حاكم و نظام اسلامى و قوانين آن نيست. به عبارت ديگر همچنانكه مردم موظف به ارائه نقطه نظرات خيرخواهانه خويش هستند موظف به اطاعت از حاكم در مواقع لزوم مى‌باشند.

٤- سؤال و استيضاح نسبت به عملكرد حاكمان و حكومت از ديگر نقشهاى مردم در يك نظام مردم‌سالاردينى تلقى مى‌شود.

سؤال و استيضاح دو نمود بارز از مشاركت سياسى مردم در صحنه سياست است و از جمله حقوق سياسى افراد محسوب مى‌شود و يك نظام مردم‌سالار در حقيقت نظامى است كه براى مردم حق سؤال و استيضاح نسبت به عملكرد و برنامه‌هاى خود را با استفاده از سازو كارهاى مناسب قائل باشد. به عبارت ديگر حكومت و نظام اسلامى، حكومت و نظامى پاسخگو است و مؤظف است هم امكان سؤال و استيضاح را فراهم آورد و هم نسبت به آن احساس تعهد و مسئوليت نمايد و متعهدانه پاسخگو باشد. اصولًا

[١] اين عنوان بارها در گفتار معصومين عليهم‌السلام وارد شده است ..