از آنجا كه قدرت سياسى مى‌تواند به فساد، ديكتاتورى و استبداد از سوى حاكمان بيانجامد، مسئله نظارت بر كار حكومت از مهم‌ترين مسائل و در عين حال پيچيده‌ترين امور در نظامهاى سياسى گذشته و حال بوده است. و حتى مسئله تفكيك قوا كه در نظامهاى جمهورى مورد پذيرش قرار گرفته و مبناى تقسيم وظائف حكومت است به عنوان يك مكانيزم نظارتى مورد توجه قرار مى‌گيرد و نيز قوانين اساسى كشورها به اشكال مختلف تلاش دارند راه از يك سو را بر بروز خودكامگى كه از يك سو سدّ نمايند و از سوى ديگر بر الزام حكومتها به انجام وظايفشان تأكيد دارند.

آرمان مطلوب اسلامى چنين است كه انسانها در سايه توجه به خدا و واقعيت روز جزا و اينكه خداوند شاهد و ناظر بر اعمال ماست نوعى كنترل درونى را تجربه نمايند كه صد البته بهترين شكل نظارت با ويژگيهاى خاص آن همين است، اما به عنوان راهكار عملى به ويژه در عرصه مسائل سياسى حكومتى قابل قبول نيست كه به صرف اعتماد به مديران و حاكمان و اينكه آنان مسلمان‌اند و به روز جزا اعتقاد دارند هيچ گونه نظارتى بر عملكرد آنان اعمال نشود. از مهم‌ترين راهكارهاى عملى نظارت بر عملكرد حكومت و حاكمان نظارت خود مردم به عنوان صاحبان اصلى حكومت است. امام على (ع) به اين حق مردم؛ يعنى نظارت بر كار حكومت تصريح كرده‌اند و به مردمى كه با ايشان بيعت كرده‌اند مى‌فرمود: «آگاه باشيد كه حق شماست بر من آن است كه چيزى را از شما مخفى ندارم مگر در مسائل نظامى و امور جنگ (كه قطعاً بايد پوشيده بمانند) يا اينكه كارى را مگر آنجا كه حكم شرع در كار باشد بدون در نظر گرفتن خواست و نظر شما انجام ندهم». (همان، ص ٢٢٣، نامه ٥٠)

امام على (ع) در موارد متعددى بنابر نظر و نظارت مردم بر كار حاكمان و واليان، حاكمان متخلف را عزل مى‌كرد و اين به معنى احترام به نظارت عمومى بر كار دولت است. داستان سوده (از زنان صدر اسلام) و شكايت او از يكى از واليان حضرت در تاريخ مشهور است كه مى‌گويد: وقتى كه از ظلم مأمور على (ع) به او شكايت بردم و گزارش دادم حضرت بى‌درنگ بر روى قطعه پوستى خطاب به آن حاكم چنين‌