افتخار امام على (ع) اين بود كه، كسى را بر بيعت با خود مجبور نكرده است‌ (السكافى، ١٣٧٤، ص ٥٣؛ المفيد، ص ١٣١). عدى‌ابن حاتم نزد معاويه گفت: «امام على (ع) هيچ كسى را بر بيعت با خود مجبور نكرد». (منقرى، ١٣٨٢ ق، ص ٦٥)

بلاذرى و خوارزمى بيان مى‌كنند: پس از آنكه مردم با امام على (ع) بيعت كردند، سعد بن ابى وقاص بيعت نكرد و امام على (ع) به او فرمود: مانعى ندارد و بر مردم گفت: مانع او نشويد. در مورد عدم بيعت كردن عبداللَّه‌ابن عمر هم گفت: او را رها كنيد من او را كفايت مى‌كنم. (ر. ك. به: البلاذرى، ١٤١٧ ق، ج ٣، صص ٩- ٨؛ الخوارزمى، ص ١٥)

بنابراين در سيره امام على (ع) بيعت اجبارى به هر شكل مطرود شمرده شده است و آن حضرت بيعت را امرى كاملًا اختيارى دانسته و بر اين مبنا عمل كرده است.

٣- اصل نظارت و پاسخگويى‌

از شيوه و ابزارهاى تحقق مردم‌سالارى دينى، نظارت و مراقبت همگانى است.

در سيره امام (ع) نظارت عام، نوعى قضاوت مردم نسبت به عملكرد مسئولان و مجريان امور بود و زمينه را براى بهتر عملى كردن حكام اسلامى، ايجاد روحيه متقابل و پرهيز از خود سرى حاكمان فراهم مى‌كرد.

در سيره اميرالمؤمنين (ع) به منظور جلوگيرى از استبداد به رأى و تضييع حق مردم، هم نظارت سفارش شده و هم به اجرا گذاشته شده است. اميرالمؤمنين (ع) معتقد است در سراسر نظام سياسى از بالا به پايين بايد كنترل دقيق به صورت آشكار و نهان انجام گيرد و ميزان كيفيت كار افراد مورد ارزيابى قرار گرفته و كار مردم به بهترين نوع و در اسرع وقت رسيدگى شود. (ر. ك. به: قزوينى، ١٣٧١، ص ٥٧)