منظور از برخورد انفعالى اين است كه بگوييم آنچه امروزه در روابط ميان افراد، گروهها، جناحها، هيئت حاكمه، دولت با ملت و ملت با دولت در حال جريان است، بهترين و عالى‌ترين مصداقها براى چنين مفهومى است. با اين‌برداشت، نه تنها هيچ پيام‌جديدى براى‌گفتن نخواهيم‌داشت، بلكه صرفاًتوجيه‌گر معصومانه فعل‌وانفعالات جامعه غيرمعصوم خواهيم بود. امّا برخورد فعال اين‌است‌كه از يك‌سو مردم‌سالارى دينى را به‌عنوان نمونه‌آرمانى مبتنى بر آموزه‌هاى‌دينى در نظر بگيريم و از ديگر سو، جامعه ايران را به عنوان جامعه بشرى غيرمعصوم و خطاپذير، برخوردار از كمبودها و نواقص در زمينه مذكور تلقى كنيم و بر اين اعتقاد باشيم كه تا رسيدن به آرمان اعلام‌شده در مقام عمل فاصله قابل‌توجهى وجود دارد. آنگاه برگرديم به توضيح مفهوم مردم‌سالارى‌دينى با تكيه بر آموزه‌هاى قرآنى و از اين طريق، وضعيت سياسى جامعه خود را نه توجيه، كه نقد كنيم. نگاه مذكور مبتنى بر اين فرض بنيادين است كه نقد در ذات، كنش غيرمعصومانه است و جوهره آن را تشكيل مى‌دهد.

[١] عضو هيئت علمى مؤسسه آموزش عالى قم.