آنچه از نظرات و عملكرد امير مؤمنان على (ع) به دست مى‌آيد اين است كه مشاركت مردم در امور سياسى و اجتماعى در چند مورد عملى مى‌گردد كه عبارتند از: «تعيين رهبران»، «نظارت»، «نصيحت»، «بيان حقايق»، «مشورت و شورا»، «استيضاح» و «مخالفت و انتقاد».

١- ١- ٣- بيعت و اهميت آن:

وقتى مجموعه‌اى از انسانها در مكانى جمع شده و زيستن اجتماعى را مى‌پذيرند واضح‌ترين و ضرورى‌ترين نياز آنها وجود راهبر و رئيس جامعه مى‌باشد. ١ اگر چه در فرهنگ سياسى اسلام، رهبرى يك جامعه مسئوليت بسيار سنگينى است و معمولًا نخبگان و شايستگان اين منصب چندان علاقه‌اى به كسب آن ندارند، امّا وظيفه مردم و امت مسلمان تعيين و انتخاب بهترين و لايقترين فرد در هر زمان براى اداره امور كشور است. از اين رو پس از قتل عثمان هنگامى كه مردم با اصرار فراوان امام على (ع) را به رهبرى جامعه اسلامى انتخاب كردند فرداى آن روز وقتى كه مردم براى بيعت جمع شده بودند آن حضرت بار ديگر حق تعيين رهبر را براى مردم محفوظ دانسته، خطاب به آنان فرمود:

«اى مردم اين حكومت شما را براى هيچ كسى حقّى در آن نيست مگر كسى كه خودتان آن را امير كنيد. ما شامگاه ديروز با قرارى از هم جدا شديم. [هم اكنون‌] اگر مى‌خواهيد به كار شما مى‌نشينيم و گرنه از هيچ كس ناراحت نيستم». (نهج‌البلاغه، ١٣٧١، ص ٣٩، خطبه ٤٠)

طبيعى است اين حق مردم، در مورد رهبران ولايات و ايالات نيز به قوت خود باقى باشد. حضرت على (ع) هر گاه فرماندار يا استاندارى براى ايالتى مى‌فرستاد نامه اى براى معرفى وى مى‌نوشت تا درميان مردم بخواند، سپس مى‌فرمود:

«اگر مردم تو را پذيرفتند مشغول كار شو و اگر نپذيرفتند يا اختلاف كردند آنها را واگذار و باز گرد». (امامى و آشتيانى، ١٣٧٢)

٢- ١- ٣- بيعت با امام على (ع):

قبل از آغاز بحث بيعت، ذكر اين نكته ضرورى است كه بيعت مردم با امام على (ع) هيچ تأثيرى در مشروعيت حكومت امام (ع)