گشاده و سعه صدر از اين مسئله استقبال مى‌كند.[١] سياستهاى امام على (ع) از سوى گروههاى مختلف از ياران آن حضرت گرفته تا اعراب بيابانگرد مورد اعتراض و انتقاد واقع مى‌شود. گاهى اين انتقادات و اعتراض چنان لحن تندى به خود مى‌گرفت كه خارج از ادب بود، ولى امام على (ع) هيچ گاه ناراحت نشده و با پاسخ منطقى، طرف مقابل را قانع مى‌كرد. روزى مالك‌اشتر به امام اعتراض كرد كه چرا فرزندان عباس را به كار گمارده است، امام على (ع) ضمن بيان دلايل آن و ارائه پاسخى منطقى فرمود: «اگر افراد لايق‌تر از آنان سراغ دارى معرفى كن تا به حكومت بگمارم». (ابن ابى‌الحديد، ١٤٠٤، ج ١٥، صص ٩٨- ٩٩)

تجلى مردم‌سالارى دينى در پذيرش انتقاد در سيره امام على (ع) بسيار زياد است و در اين موارد مردم به انتقاد از عملكرد كارگزاران او گشوده‌اند:

الف) اعتراض به عملكرد نظامى: انتقاد و اعتراضهاى متعدد به حضرت امير (ع) در جنگ صفين و جمل؛ (ابن ابى‌الحديد، ج ٤، ص ٩٥؛ نهج‌البلاغه، كلمات قصار، شماره ٢٦٢؛ الطبرى، ج ٣، ص ٥٦)

ب) انتقاد و اعتراض به عملكرد سياسى: اعتراض مالك‌اشتر به امام على (ع) (الطبرى، ج ٣، ص ٧١)، اعتراض محمدبن ابى‌بكر به اميرالمؤمنين (ع) (همان، ص ١٢٧)، اعتراض و برائت‌جويى عفان‌بن شرحبيل از امام؛ (ذاكرى، ج ١، ص ٤٠٨)

ج) اعتراض به عملكرد اقتصادى: اعتراض بعضى به حضرت امير (ع) در مورد عدم تقسيم اموال بغاه جمل؛ (الطبرى، ج ٣، ص ٥٩)

د) اعتراض و انتقاد به عملكرد قضايى: اعتراض يمنيها به امام على (ع) در مورد اجراى حد به نجاشى. (حكيمى و ديگران، ١٣٦٠، ج ٢، ص ٤٧٧)

اين برخوردهاى آزادمنشانه موجب مى‌شد مردم اعتماد به‌نفس يافته، با اتكا به افكار و انديشه‌هاى خود به بررسى دقيق مسائل و تبادل‌نظر و ارائه الگو و نظريه بپردازند.

[١] - امام به مردم مى‌فرمايد:« پس با من چنان كه با سركشان گويند، سخن مگوييد و چونان كه با تيزخويان‌كنند از من كناره مجوييد و با ظاهرآرايى آميزش مداريد و شنيدن حق را بر من سنگين مپنداريد و نخواهم مرا بزرگ انگاريد چه آن كس كه شنيدن سخن حق بر او گران افتد و گوش كردن عدالت بر وى دشوار بود، كار به حق و عدالت كردن بر او دشوارتر است.( نهج‌البلاغه، ص ٢٥، خطبه ٢١٧).