غير از نظارت شديد امام على (ع) به عنوان رهبر جامعه و حكومت بر كارگزاران مناطق، حضرت به طور آشكارا مردم را به عنوان ناظر بر كاركرد آنان معرفى كرده و خطاب به مردم منطقه مى‌فرمود: اگر كارگزار شما خلافى مرتكب شد او را اطاعت نكرده و مراتب را گزارش دهيد. حضرت امير (ع) هنگام معرفى ابن عباس به مردم بصره فرمود: «به او گوش دهيد و فرمانش بريد تا آنجا كه از خدا و رسول (ص) اطاعت مى‌كند. پس اگر در ميان شما حادثه‌اى (بدعتى) ايجاد كرد يا از حق منحرف شد بدانيد كه من او را از فرمانروايى بر شما عزل مى‌كنم». (المفيد، ١٣٧١، ص ٤٢٠)

در اين حكم، مردم ناظر و داور بر عملكرد حاكمى قرار داده شده‌اند كه خود، مفسر قرآن و آشنا به احكام دين بوده است. لازمه اطاعت از دستور اميرالمؤمنين (ع) اين است كه مردم همواره بر ولى منصوب او نظارت داشته باشند كه اگر از حق منحرف شد اطاعتش نكنند. اگر نظارت نباشد، هيچ گاه نمى‌توان ثابت كرد كه او از مشروعيت ساقط شده است، مگر اينكه خود بگويد طبق اين سخن امام (ع) علت وجوب نظارت مردم بر حاكمان، احتمال خطاى آنان است.

اميرالمؤمنين (ع) در سخنى ديگر، وضع حكومت را چنان ترسيم مى‌كند كه گويى شخص حاكم و برنامه و كارهاى حكومتى به جز اسرار جنگى، بايد در معرض ديد و نظارت مردم باشد: «بدانيد حق شماست بر من كه چيزى را از شما نپوشانم جز راز جنگ» (نهج‌البلاغه، ص ٣٢٣، نامه ٥). همچنين به فرماندار مكه نوشت: «و جز زبانت پيام‌رسان مردمان نباشد و جز رويت، دربان و هيچ حاجتمند را از ديدار با خود محروم مگردان» (همان، ص ٣٥٢، نامه ٦٧)

امام على (ع) مردم را بهترين بازرس و ناظر بر تمام نظام سياسى دانسته و آنها را مورد تشويق قرار داده و حتى تأكيد مى‌كردند كه نخبگان سياسى نظام را از بالا تا پايين زيرنظر داشته و مورد سؤال قرار دهند و كوچك‌ترين تخلفى را جلوگيرى كرده و در جهت عزل آنان گزارش نمايند. امام على (ع) خطاب به گردآوران خراج و حكامى كه لشكريان از حوزه مأموريت آنان مى‌گذاشتند، نوشت: «من سپاهيانى را فرستادم كه به خواست خدا بر شما خواهند گذاشت و آنچه را خدا بر آنان واجب داشته به ايشان سفارش كردم: از نرساندن آزار و بازداشتن گزند، و من نزد شما و به‌