نهج‌البلاغه به عنوان گزيده‌اى از سخنان امام على (ع) و با توجه به اينكه بيشترين بخش آن مربوط به دوران زمامدارى آن حضرت و برجسته‌ترين زمينه‌هاى آن، مربوط به مسائل سياسى و حكومتى است، مى‌تواند از اسناد مهم براى فهم انديشه سياسى اسلام باشد.

يكى از مسائل‌بنيادى در نهج‌البلاغه جايگاه حقوق مردم، وظايف و مسئوليت دولت اسلامى در قبال آنان و وظايف مردم در قبال حكومت و رهبرى است. در انديشه سياسى اسلام، حاكميت و مقام خلافت و ولايت داراى شخصيت‌حقوقى و از حقوق و تكاليفى برخوردار است. اين جايگاه براى حاكميت، مسئوليتها و وظايفى را در قبال مردم و جامعه ايجاد مى‌كند. از طرفى، مردم نيز به عنوان شهروندان نظام به دليل بهره‌مندى از خدمات اجتماعى به وجود آمده به وسيله حكومت، وظايف و تكاليفى در برابر آن دارند. نحوه نگرش به اين حقوق متقابل در نظامهاى سياسى مختلف دنيا با هم تفاوت دارد. بعضى قائل به دولت‌حداكثرى و حقوق‌حداقلى براى مردم شده‌اند و گروهى نيز عكس آن را پذيرفته‌اند. به طور كلى سه ديدگاه مختلف در مورد جايگاه حقوق مردم و حقوق متقابل مردم و مسئولان وجود دارد.

[١] عضو هيئت علمى دانشگاه علامه طباطبايى.