در خطبه ٣ پس از اينكه روز بيعت خود را با مشاركت انبوه مردم مطرح مى‌كنند، مى فرمايند: مردم چون گله‌هاى انبوه گوسفند مرا در ميان گرفتند. اما آنگاه كه به پا خاستم و حكومت را در دست گرفتم جمعى پيمان شكستند (ناكثين كه اصحاب جمل مانند طلحه و زبير بوده‌اند) و گروهى از اطاعت من سر باز زده از دين خارج شدند (مارقين يا خوارج به رهبرى حرقوص پسر زهير كه جنگ نهروان را شكل داده‌اند) و برخى از اطاعت حق سر بر تافتند (قاسطين معاويه و ياران او كه جنگ صفين را به امام تحميل كردند) (نهج‌البلاغه، ١٣٧٩، ص ٤٧). حضرت در برخورد با اين احزاب سركش عليه حكومت منتخب مردم در خطبه ٧٥ مى‌فرمايد: «... من مارقين (از دين خارج‌شدگان) را با بحث و برهان مغلوب مى‌كنم و دشمن ناكثين (پيمان شكنان) و ترديد دارندگان در اسلام مى‌باشم. شبهات را بايد در پرتو كتاب خدا، قرآن شناخت و بندگان خدا به آنچه در دل دارند پاداش داده مى‌شوند» (همان، ص ١٢٥). حضرت اصل وجود احزاب را مى‌پذيرند و با احزابى را كه از طريق مسالمت‌آميز در پى كسب قدرت هستند مسالمت‌آميز برخورد مى‌كنند. اما احزابى را كه مسلحانه و قهرآميز (غير دمكراتيك) در پى كسب قدرت بودند در سه جنگ جمل، نهروان و صفين سركوب كردند.

٧- جامعه مدنى‌

جامعه مدنى يكى ديگر از اصول دموكراسى است كه شامل نهادها و تشكلهاى غيردولتى بوده و نقش واسط ميان مردم و دولت را بازى مى‌كند. در واقع؛ توسط اين نهادهاست كه خواسته‌هاى حرفه‌اى، صنفى و گروهى مردم سازمان يافته و به دولت منتقل شده و به صورت قانون درمى‌آيد و توسط آنها از تعرض دولت به حقوق شهروندان جلوگيرى مى‌شود. چنين نهادهايى در نهج‌البلاغه نيز مورد تأييد قرار گرفته و به اهميت و حقوق آنها بها داده شده است.

الف- جامعه مدنى در دموكراسى:

بعضى از انديشمندان سياسى بر اين اعتقادند كه زمينه‌هاى اجتماعى دموكراسى در صورت شكل‌گيرى جامعه مدنى مى‌باشد.

جامعه مدنى عبارت است از مجموعه‌اى از سازمانها و نهادها و تشكيلات غيردولتى‌