حضرت على (ع) پيش از جنگ با سه گروه ناكثين، قاسطين و مارقين اقدامات گسترده‌اى براى هدايت، اتمام حجت و بازگرداندن آنان كرد و پس از اينكه به يقين رسيد كه نمى‌خواهند دست از جنگ بردارند اقدام به جنگ كرد. اصولًا هيچ گاه على (ع) شروع به جنگ نمى‌كرد.

٣- ٢- ٣- آزادى در رفتار حكومتگران:

حضرت على (ع) در دوران خلافت خود براى مخالفان، آزادى در رفتار و كردار قايل بود و محدوديتى براى آنان ايجاد نمى‌كرد، آن گونه كه دو نفر از مردم كوفه به نام عبداللَّه بن معتم عباسى و حنظله بن رفيع با عده‌اى از ياران خود نزد آن حضرت آمدند و از وى خواستند در جنگ شتاب نكد. ياران نزديك على (ع) آن دو را متهم به مكاتبه با معاويه كردند و خواهان دستگيرى و حبس آنان شدند، ولى آن حضرت به آن دو گفتند: «در برابر شما به خدا اعتماد مى‌كنم، هر جا مى‌خواهيد برويد».

٤- ٢- ٣- آزادى بيان:

حضرت على (ع) در دوران حكومت خود آزادى بيان را براى مخالفان خود قايل بود و اجازه مى‌داد مخالفان سخن خود را بيان كنند. آن حضرت با آنان گفتگو مى‌كرد تا از راه بحث و مناظره خطاهاى خود را اصلاح كنند.

پس از بازگشت از صفّين دوازده هزار نفر از مارقين به فرماندهى شبث‌بن ربعى تميمى و عبداللَّه بن كوّاء به روستايى در جنوب كوفه به نام حروراء رفتند. على (ع) در آغاز ابن عباس را براى بازگرداندن آنان به حروراء فرستاد ولى مارقين نيامدند.

اميرمؤمنان با بزرگوارى و رأفت به نزد آنان رفت و با آنان به گفتگو نشست.

حضرت امير (ع) تاب و تحمل بلندى در شنيدن حرف مخالف داشت و پيش از جنگ جمل ونهروان به نزد رهبران ناكثين و خوارج رفتند و با آنان به گفتگو پرداختند. با همين مذاكرات بود كه ابتدا طلحه و زبير از جنگ كناره گيرى كردند.

ولى سرانجام با تحريك اطرافيان دوباره در مقابل امام (ع) ايستادند.

٥- ٢- ٣- آزادى اجتماعى و نژادى:

يكى از پرآوازه‌ترين آزاديها در اسلام، آزادى اجتماعى و ديدگاه و سيره عملى اميرمؤمنان (ع) در اين باره مهيج‌ترين آزادى اجتماعى در طول تاريخ بشر است. آن حضرت در اين باره فرموده است: «و لا تكن عبد غيرك فقد جعلك اللَّه حرّاً»؛ (نهج‌البلاغه، نامه ٣١). بنده ديگرى نباش كه‌