به بعد تدريجا بشر رو به تكامل و پيشروى نمود تا اين كه بر مبناى بينشهاى فلسفى، علمى و اجتماعى قوانين بشرى تغيير كلّى نمود، به نحوى كه چهره قوانين بكلّى دگرگون شد و بر اساس اصول آزادى، عدالت، مساوات و عطوفت، قوانين مشتركى در ميان دولتها رواج يافت.

(١) كتابى مانند روح القوانين منتسكيو در نيمه اوّل قرن هيجدهم در سال ١٧٤٨ ميلادى در كشور فرانسه منتشر شد. مؤلّف آن (منتسكيو) كه از نوابغ عصر خود به شمار مى‌رفت، در مدت بيست سال با تحمّل رنج فراوان و مطالعه در عادات و رسوم و مذهب و اخلاق ملّتها، كتابى را بر اصول آزادى و عدالت در تشكيل حكومتها تأليف نمود.

بنا به قول مترجم كتاب مزبور، گفته‌هاى منتسكيو در روح القوانين و روسو در كتاب كنتراسوسيال پايه و اصول افكار و فلسفه آزاديخواهان و فلاسفه بعدى قرار گرفت و هر اصلى كه روى اين شالوده بنا شود به منزله نقاشى است كه در و ديوار كاخ با عظمت اصول و عقايد آن را تزيين مى‌نمايد.[١] نويسنده ديگرى در مقدمه كتاب مزبور چنين مى‌نويسد: «افكارى كه در حقّ مداخله مردم در حكومت و در موضوع آزادى و جمهوريّت و در ردّ استبداد و ستمگرى و امثال آن در روح القوانين آمده، در بين پيشروان انقلاب تأثير وافر داشت و مى‌توان گفت به تدريج اين كتاب سند و مرجعى براى آزاديخواهان واقع گرديد و بدون ترديد يكى از شراره‌هاى آتش انقلاب كه در فرانسه- در سال ١٧٨٩ م- روشن شد به واسطه كتاب روح القوانين پديدار گشت و در زمان انقلاب و بعد از انقلاب افكارى را كه مورد بحث و تفسير واقع مى‌شد از روح القوانين استشهاد مى‌كردند[٢] و بالأخره اعلاميه حقوق بشر بر اساس همين پيشرفتها و بيداريها در فرانسه در سال ١٧٨٩ م و سپس در سازمان ملل متّحد در سال ١٩٤٨ م تدوين شد.

[١] - روح القوانين/ منتسكيو/ ترجمه على اكبر مهتدى/ ٢ و ٤/ چاپ هفتم.

[٢] - روح القوانين/ ٤٢/ چاپ هفتم.