(١) امّا ديگر كشورهاى اروپايى به علّت فاصله انداختن دريا بين اروپا و انگليس نتوانستند از اين روش استفاده كنند و زير سلطه استبداد حكومتهاى خودكامه به سر مى‌بردند تا آنكه دانشمندانى از فرانسه مانند «روسو» و «منتسكيو» توجّه كاملى به اصول آزادى و حريّت معطوف داشته و توانستند با نشر فلسفه كانت و تأليفات خود،[١] ملّت فرانسه را هشيار نموده و به حقوق ملّى و آزادى خود آشنا سازند تا آنجا كه اين آگاهيها منتهى به انقلاب فرانسه در سال ١٧٨٩ ميلادى شد و حكومت جمهورى فرانسه تشكيل گرديد و قانون اساسى خود را تدوين نمودند. و در سال ١٨٧١ ميلادى؛ يعنى پس از ٨٢ سال به صورت كامل در آمد. و آمريكا نيز در سال ١٧٨٧ ميلادى قانون اساسى كنفدراسيون را تدوين كرد و تا سال ١٩٣٣ تدريجا آن را اصلاح نمود.[٢] رفته رفته، كشورهاى اروپايى از انقلاب فرانسه سرمشق گرفته و در قرن هيجدهم ميلادى انقلابهايى در اين كشورها تدريجا به وجود آمد و همه ملّتها از تدوين قانون اساسى بهره‌اى- به اندازه توانايى خود- بردند تا آنجا كه سلاطين عثمانى نيز ناچار شدند برنامه‌هاى آزادى ملّتها را به گونه خاصى اعلان كنند و سلطان عبد الحميد اوّل در سال ١٩٣٥ ميلادى عهدنامه‌اى را به نام «التنظيمات الخيريه» برنامه‌هاى امور خيريه، امضا كرد و در آن اعلان نمود كه دولت او به اصول حريّت و آزادى ملّتها احترام قائل خواهد شد، امّا قدرت سلطان در اجراى اين قانون بايد محفوظ باشد، يعنى قوّه مجريه را باز در انحصار خود در آورده و مدت چهل سال بر اين منوال گذشت و نوبت به «سلطان عبد العزيز» رسيد ولى رجال دولت او (وزرا) چنين برنامه‌اى را تحمّل نداشتند و بالأخره او را از مقام سلطنت عزل نموده و به جاى او سلطان عبد الحميد دوم را به سال ١٨٧٦

[١] - مانند« روح القوانين» تأليف« منتسكيو» كه در حدود سال ١٧٢٨ ميلادى اقدام به تصنيف آن نمود؛ يعنى ٦١ سال قبل از انقلاب فرانسه( كتاب روح القوانين، ص ٣٣) مطالعه اين كتاب موجب آگاهى كامل به قوانين حكومتها بلكه به روح آن قوانين مى‌باشد و دقت كامل در مطالعه آن بايد به كار برد.

[٢] - فرهنگ‌نامه/ كتاب ١١/ ١٠٦٢، الموسوعة العربية/ ٧٩٤.