شود، جايز است و از اين قبيل است قطع بعضى از اعضا جهت جلوگيرى از سرايتى كه منجر به مرگ مى‌شود و شكافتن زخم و داغ كردن با آتش. و بعضى از «عمل» ها كه در اين زمان‌ها معمول مى‌باشد به شرطى كه اقدام بر آن طبق روش عقلا باشد به اينكه كسى كه مباشر عمل است با مهارت و با احتياط و با ملاحظه باشد و سهل‌انگار و متهوّر نباشد.

مسأله ٥- آنچه كه زياد آن ضرر دارد، نه كم آن، زيادش كه موجب ضرر است حرام مى‌باشد، نه كم بدون ضرر آن. و اگر عكس آن فرض شود، برعكس مى‌باشد. و همچنين چيزى كه به تنهايى موجب ضرر است- نه همراه با چيز ديگر- به تنهايى حرام مى‌باشد و آنچه كه برعكس است، عكس آن مى‌شود.

مسأله ٦- چيزى كه مثلًا يك مرتبه يا دو مرتبه‌اش ضرر ندارد ولى اعتياد به آن و تكرار زياد آن ضرر داشته باشد، فقط تكرار مضرّ آن حرام مى‌باشد.

مسأله ٧- خوردن «گِل» حرام است. و گل، خاك مختلط با آب است در حال ترى و همچنين است «كلوخ» و آن گل خشك است؛ و خاك بنابر احتياط (مستحب) به آن‌ها ملحق مى‌شود اگر چه عدم الحاق آن خالى از قوت نيست مگر با ضرر رساندن آن. و آنچه كه از خاك و كلوخ با گندم و جو مختلط است و به صورت گرد درآمده و در آن مستهلك گرديده اشكالى ندارد. و همچنين است آنچه كه از غبار و خاك روى ميوه‌ها و مانند آن‌ها مى‌نشيند. و همچنين است گِلى كه با آب ممزوج گردد و آب را گل‌آلود نموده باشد به طورى كه آب بر مطلق بودنش باقى باشد. البته اگر ذائقه انسان در وقت آشاميدن آن، اجزاى گل را احساس كند، احتياط (مستحب) آن است كه اجتناب نمايد تا صاف شود اگر چه اقرب آن است كه در صورت استهلاك، خوردنش جايز باشد.

مسأله ٨- ظاهراً ماسه و سنگ‌ها و انواع معدن‌ها به گل ملحق نمى‌شوند؛ پس همه آن‌ها در صورت نداشتن ضرر حلال مى‌باشند.

مسأله ٩- از گل، گل قبر آقايمان ابى عبد الله الحسين عليه السلام جهت استشفاء استثنا شده است و خوردن آن براى غير استشفاء و خوردن بيشتر از مقدار يك نخود متوسط، جايز نيست و گل غير قبر آن حضرت، حتى قبر پيغمبر صلى الله عليه و آله و سلم و ائمه عليهم السلام، بنابر اقوى به آن ملحق‌