آموزش فلسفه - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ١٦١ - ويژگي هاي جسمانيات و مجردات

١. جسم جوهري است داراي ابعاد سه‌گانه (طول، عرض، ضخامت)، و با دقت بيشتري گفته شده: جوهري است كه بتوان سه خط متقاطع را در آن فرض كرد، به‌گونه‌اي كه زوايايي كه از تقاطع خطوط سه‌گانه حاصل مي‌شود قائمه باشند. تعبير «فرض كردن» را از اين جهت اضافه كرده‌اند كه شامل مانند كُره هم بشود، با اينكه در كُره چنين خطوطي بالفعل وجود ندارد، اما مي‌توان در درون آن چنين خطوطي را فرض كرد، چنان‌كه مي‌توان با بريدن آن خطوط مزبور را به‌وجود آورد؛

٢. از متكلمين در تعريف جسم چنين نقل شده است: جوهري است كه فضا را اشغال كند و به اصطلاح «شاغل حيِّز» باشد؛

٣. شيخ اشراق در تعريف آن مي‌گويد: جوهري است كه بتوان آن را مورد اشارهٔ حسي قرار داد.

دربارهٔ اين تعاريف و اينكه آيا هيچ‌كدام از آنها «حد تام منطقي» هست يا نه، بحث‌هايي انجام گرفته كه ذكر آنها ضرورتي ندارد.

به هر حال، روشن‌ترين ويژگي جسم، امتداد آن در سه جهت است، و اين ويژگي لوازمي دارد، ازجملهٔ آنها اينكه عقلاً در سه جهت تا بي‌نهايت قابل انقسام است، ديگر آنكه مكان‌دار است، ولي نه به اين معنا كه مكان فضايي است مستقل از اجسام كه به‌وسيلهٔ آنها پر مي‌شود، بلكه به‌معنايي كه در توضيح مكان خواهد آمد. سوم آنكه ‌چنين موجودي طبعاً قابل اشاره حسي است؛ زيرا اشارهٔ حسي با توجه به مكان انجام مي‌گيرد و هرچه مكان‌دار باشد، قابل اشارهٔ حسي هم خواهد بود. سرانجام، موجود جسماني داراي امتداد چهارمي است كه از آن به «زمان» تعبير مي‌شود و بحث دربارهٔ حقيقت زمان نيز خواهد آمد.

اما جسمانيات يا امور مادي به‌معناي خاص كه شامل خود جسم و ماده نشود، عبارت‌اند از توابع وجود اجسام، و به ديگر سخن اموري كه به‌‌طور مستقل از اجسام تحقق نمي‌يابند، و مهم‌ترين ويژگي آنها اين است كه به تبع جسم، قابل انقسام خواهند بود. بنابراين روح متعلق به بدن كه به يك معنا اتحاد با آن دارد، «جسماني» نخواهد بود؛