آموزش فلسفه - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ١١٥ - علت فاعلي و اقسام آن

يكي از تقسيمات معروفي كه براي علت ذكر شده (و گويا ارسطو اول‌‌بار آن را بيان كرده باشد)، تقسيم به علت فاعلي و غائي و مادي و صوري است كه دو قسم اول را علل خارجي، و دو قسم اخير را علل داخلي يا علل قوام و از يك نظر علل ماهيت مي‌نامند. در ضمن درس‌هاي گذشته روشن گرديد كه اطلاق علت بر دو قسم اخير خالي از مسامحه نيست. در پايان درس سي و يكم اشاره شد كه علت مادي و علت صوري، همان ماده و صورت اجسام هستند كه نسبت به جسم مركب، علت مادي و علت صوري، و نسبت به يكديگر، ماده و صورت ناميده مي‌شوند و طبعاً اختصاص به ماديات خواهند داشت، و چون بعداً دربارهٔ ماده و صورت دربارهٔ آنها بحث خواهد شد،[١] در اينجا از گفت‌وگو پيرامون آنها خودداري مي‌كنيم و بخش علت و معلول را با بحث دربارهٔ علت فاعلي و علت غائي به پايان مي‌بريم.

علت فاعلي عبارت است از موجودي كه موجود ديگري (معلول) از آن پديد مي‌آيد و به‌معناي عامش شامل فاعل‌هاي طبيعي كه مؤثر در حركات و دگرگوني‌هاي اجسام هستند نيز مي‌شود.

فلاسفهٔپيشين دونوع فعل وتأثيررا در جهان شناسايي كرده بودند: يكي فعل ارادي

[١] ر.ك: درس چهل و ششم.