منهج اليقين (شرح نامه امام صادق عليه السلام به شيعيان) - گلستانه، سید علاء الدین - الصفحة ٣٧٥ - احاديث ديگر در مذمّت تكبّر

و دل‌هاى ايشان، به افتادگى مايل شود و خُيَلا و بزرگى از سرِ ايشان به در رود؛ زيرا كه بعضى از اين عبادات، متضمّن آن است كه روى‌هايى را كه به آزادى موصوف‌اند، از روى تذلّل و خشوع بر خاك مالند و اعضاى گرامى را از روى حقارت بر[١] زمين چسبانند و شكم‌ها را به شكستگى در حال روزه، به پشت چسبانند يا[٢] با آن كه در ضمن زكات، فوايد هست، از آن كه اهل احتياج و پريشانى، از[٣] ثمرات و حاصل زمين و غير آن، انتفاع يابند.

پس نظر و تأمّل كنيد در فايده‌هايى كه در ضمن اين افعال است از مقهور و مغلوب ساختن آنچه از تفاخر، هويدا و ظاهر[٤] شود و از تكبّر، سر بر آورد.[٥] اين است ترجمه بعضى از فقرات خطبه قاصعه امير المؤمنين عليه السلام.

و ظاهر آنچه در باب شيطان فرموده، مؤيّد قول جمعى است كه از جمله ملائكه‌اش مى‌دانند و مى‌گويند نوعى از مَلَك را «جن» مى‌نامند.

و از بعضى احاديث، ظاهر مى‌شود كه جن، از جنس مَلَك نيست و شيطان، چون در [ميان‌] ملائكه نشو و نما يافته بود و مقلّد طور ايشان و مُتشبّه به ايشان بود در افعال و عبادات، از راه الفت و وَلا، داخل ملائكه بود، نه از جهت جنسيّت.[٦] و كلام حضرت امير المؤمنين عليه السلام در اين خطبه كه مى‌فرمايد: حكم الهى در اهل آسمان و زمين، يكى است، به اين معنى اشعار مى‌دارد و تفصيل دلايل طرفين را و احاديثى كه در اين باب وارد شده، در كتاب حدائق الحقائق، ذكر كرده‌ايم.

[احاديث ديگر در مذمّت تكبّر]

و از جمله احاديث كه در باب تكبّر، وارد شده، روايت كرده است محمّد بن يعقوب كلينى رضى الله عنه از حضرت امام جعفر صادق عليه السلام كه شخصى پرسيد كه: ادناى مراتب الحاد، كدام است؟ فرمود كه:

تكبّر، ادناى مراتب الحاد است.[٧] و از آن حضرت، روايت كرده كه فرمود: در جهنّم، وادى‌اى هست كه جاى متكبّران، آن‌

[١]. ب:« به».