و امّا عرض بر كتاب و سنّت، پس، از آنچه گذشت، ظاهر شد كه آيات قرآنى، چنانچه احاديث در تفسير آنها وارد شده، بر حرمت غنا دلالت مى‌كرد و هيچ آيه‌اى در اباحت غنا، به موجب حديثى يا غير آن وارد نشده. و اگر قول مفسّرين در تفسير آيات مخالف احاديث باشد، داخل تفسير به رأى و مطروح خواهد بود، با آن كه جمعى از مفسّرين به خصوص غنا و معنى اعم از غنا، بعضى از آيات را تفسير نموده‌اند.

و از سنّت نبوى ظاهر است كه آن حضرت صلى الله عليه و آله خوانندگى نمى‌فرموده و مطربى نداشته و از شنيدن آواز خوش، هرگز تغيير در احوال آن حضرت، راه نيافته. و اگر چنان مى‌بود كه شنيدن خوانندگى‌ها، باعث ربط به جناب اقدس الهى مى‌شد- چنانچه جمعى از مستمعين غنا ادّعا مى‌نمايند-، مى‌بايست كه آن حضرت، از اين فضيلت، عارى نباشد. و ايشان را گمان آن است كه هر قِسم رقّتى كه در قلب حاصل مى‌شود، باعث قرب الهى مى‌شود و نمى‌دانند كه جلال الهى، از آن اقدس است كه كسى را به او ربط حاصل شود و كمالى كه بنده را مى‌باشد كه از آن به «قرب» تعبير مى‌كنند، عبارت از بندگى و اطاعت است و در هر كس بندگى بيشتر است، قرب او زياده است و چنان نيست كه رتبه اعمال عباد در درگاه الهى، موافق گمانى باشد كه آدمى در عمل خود داشته باشد، و بسا باشد كه زبون‌ترين اعمال در نظر آدمى، بهترين اعمالش باشد، نزد جناب اقدس الهى، و پسنديده‌ترين اعمالش زبون‌ترينِ آنها باشد. و چنان نيست كه هر رقّتى خوب و هر قساوتى بد باشد. مثلًا قساوت و ترحّم ننمودن بر كسى كه كمال عجز و شكستگى نمايد و رضاى الهى در قتل او باشد، در كمالِ خوبى است و ترحّم بر چنين كسى كه از رقّت قلب، به سبب عجز او، ناشى شده باشد، ناپسنديده [است‌] و تغيّر[١] حالى كه جمعى را در وقت شنيدن آواز خوش به هم مى‌رسد، چنانچه بيخود مى‌شوند يا خود را به بيخودى مى‌اندازند و آن معنى را كمال مى‌دانند، بسيار باشد كه در شنيدن سازهاى خوش، مثل آن حالتى عارض شود و هيچ كس، آن را ربطِ به خدا نام نمى‌كند.

و كلينى رحمه الله در دو حديث از حضرت امام محمّد باقر عليه السلام روايت كرده كه به آن حضرت گفتند كه:

جمعى هستند كه هرگاه از قرآن، چيزى ذكر مى‌كنند يا كسى براى ايشان مى‌خواند، فرياد مى‌كنند

[١]. ب و ج:« تغيير».