يكى آن كه مصلحت آن بنده در برآمدن آن حاجت نباشد؛ بلكه متضمّن ضررى دينى يا دنيوى از براى او باشد و استدعاى حصول آن مطلب، از قبيل طلبِ سمّ قاتل است از كريم، و خواستن غذاى مضرّ از طبيب. و دعاى بنده در چنين حالتى، بى‌فايده نيست؛ زيرا كه دعا، مطلقاً عبادت الهى است و موجب ترتّب ثواب و رفعِ درجات مى‌شود، هرچند حصول مطلب بر آن مترتّب نشود.

ديگر آن كه گاه هست كه خداى تعالى، تأخير در استجابت دعاى دوستان خود مى‌فرمايد، به جهت آن‌كه نمى‌خواهد كه آواز دعاى ايشان از درگاه او قطع شود، ودعاى دشمنان خود را زود مستجاب مى‌كند، به جهت آن كه آواز ايشان، قطع شود. و كلينى؛ به اين مضمون، چند حديثْ روايت كرده.[٢]

ديگر آن كه گاه هست كه دعاى بعضى از دوستان خود را در مطلبى مستجاب نمى‌فرمايد، از جهت آن كه بهتر از آنچه طلبيده‌اند، در دنيا يا در آخرت، به ايشان عطا فرمايد، چنانچه كلينى رحمه الله از حضرت امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده كه فرمود: مؤمنى باشد كه دعا كند به جهت برآمدن حاجت خود، و خداى تعالى، به ملائكه فرمايد كه: «حاجت او را ديرتر برآوريد»، از براى آن كه آواز و دعاى او را دوست مى‌دارد[٣]. و در روز قيامت مى‌فرمايد كه: «اى بنده من! از من، حاجتى خواستى و برآوردن آن را تأخير نمودم و ثوابى كه در عوض آن به تو مى‌دهم، چنين و چنين است.

و در فلان مطلب، دعا كردى و اجابت آن را تأخير كردم و ثوابى كه به تو مى‌دهم، چنين و چنين است». پس بنده مؤمن، آرزو خواهد كرد كه: «كاش، هرگز دعاى من در دنيا[٤] مستجاب نمى‌شد!»؛ زيرا كه مى‌بيند كه خداى تعالى، چه مقدار ثوابْ عطا مى‌فرمايد.[٥] و از آنچه گذشت، معلوم شد كه بنده مؤمن، مى‌بايد كه اگر حاجتش در درگاه الهى حاصل نشود، يا ديرتر به حصول رسد، يأس و نااميدى در او راه نيابد و اميدش به كَرَم الهى ضعيف نشود و اگر مطلبش زود حاصل شود، مغرور نشود و جزم به خوبى و قرب خود در درگاه الهى نكند و تجويز آن كند كه برآمدن حاجت، از راه استدراج و غضب باشد. و در باب خوف و رجا، مرتبه وسط را محافظت نموده، فريب شيطان [را] نخورد و تا تواند، در مطالب عظيم و حقير، دعا كند و يقين داند كه اگر دعا مستجاب نشود، از كَرَم الهى، آن قدر به او مى‌رسد كه آرزوى برنيامدن جميع حاجات دنيوى كند.

[١]. ب:« جهت».