جمعى كه به صفت آزادى، موصوف و مكلّف به مشقّت، تكليف نشده و از ثواب صبر بر[١] فقر و پريشانى،- چنانچه از احاديث كه در باب فقر گذشت، ظاهر شد-، بهره‌مند گرديده و[٢] از زحمت حساب آخرت، فارغ البال باشند. پس اگر در اين مقام، گنجايش تكبّر بوده باشد، فقرا را تكبّر مى‌رسد، نه اغنيا را. و حق تعالى در كلام مجيد مى‌فرمايد كه: «أَنَّما أَمْوالُكُمْ وَ أَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ وَ أَنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ».[٣] و ترجمه ظاهرش آن است كه: به درستى كه نيست اموال و فرزندان شما، مگر آزمايش و امتحانى چند، يا بلا و محنتى چند است كه شما را به مصيبت و معصيت مى‌اندازد؛ و نزد خداى تعالى است ثواب عظيم.

و شكّى نيست در آن كه از عهده تكاليفى كه اغنيا به آن مكلّف‌اند، چنانچه بايد بيرون آمدن، امرى است نادر الوقوع و بر تقدير وقوع‌[٤]، از كجا علم حاصل مى‌شود، كه به آن تكاليف قيام نموده تا بر ديگران به اين سبب، تكبّر توان كرد با آن كه قيام به مراسم بندگى، مطلقاً موجب تكبّر نمى‌شود، و اگر چنانچه صاحب جمعيّت، مال خود را در مصارف غير مشروع و معاصى الهى صرف كرده، پس مال داشتن او، فى الحقيقه، مصيبتى است عظيم و غضبى است از غضب‌هاى الهى، مانند كسى كه زهر[٥] قاتل به دستش آيد و به آن، مسرور باشد و گمان كند كه غذايى است لذيذ و چون بخورد، قاتل او باشد.

و چنين مال داشتن، موجب عار است، نه منشأ افتخار. و حق تعالى در كلام مجيد فرموده كه:

«أَ يَحْسَبُونَ أَنَّما نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مالٍ وَ بَنِينَ* نُسارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْراتِ».[٦] و ترجمه ظاهرش آن است كه: «آيا مى‌پندارند كه آنچه ما به ايشان عطا كرده‌ايم‌[٧] و به آن اعانت نموده‌ايم از مال و فرزندان، خيرى چند است كه به زودى به ايشان رسانيده‌ايم؟! بلكه نمى‌فهمند؛ زيرا كه عطاى مال و فرزند، هر گاه موجب اكتساب سعادت نباشد، از قبيل استدراج و غضب است، نه از مقوله لطف و مرحمت. و اين همه‌[٨] كه مذكور شد، در صورتى است كه مال از راه‌هاى حلال كسب شده باشد؛ زيرا كه اگر چنين نباشد، صاحب آن مال، حكم دزد و راهزن و خائن خواهد داشت و مصرف حلالِ چنين مالى، آن است كه به صاحبانش رسانند.

[١]. ب:-« صبر بر».