و ظاهر اين حديث، دليل است بر آن كه دو قِسم اوّل، صحيح، بلكه مقبول است، امّا قِسم سوم، افضل است. و ممكن است كه مراد از عبادت به جهت محبّت، همان معنى‌اى باشد كه حضرت امير المؤمنين عليه السلام فرموده كه: خداوندا! بندگى نكرده‌ام تو را از ترس عذاب آتش جهنّم، و نه از براى طمع و آرزوى بهشت؛ بلكه تو را سزاوار بندگى و پرستيدن يافتم. پس عبادت تو به جاى آوردم؛ زيرا كه اهليت عبادت از جمله اسباب محبّت است.

و مى‌تواند بود[١] كه حضرت امام جعفر صادق عليه السلام مرتبه‌اى از كمال بندگى را ذكر فرموده باشد كه در ميان بندگان كامل الهى، بسيار مى‌باشد و نادر الوقوع نيست، و مرتبه‌اى كه حضرت امير المؤمنين عليه السلام به آن اشاره فرموده، اعلاىِ مراتب كمال باشد.

و شيخ شهيد رحمه الله در قواعد، چند فرد ديگر از افراد نيّت [را] ذكر كرده كه هر گاه غرض بنده در عبادت، يكى از آنها باشد، عبادتش صحيح خواهد بود: يكى، آن كه عبادت الهى را از براى شكر نعمت‌هايى نامتناهى‌[٢]- كه هر يك از بندگان، از ابتداى فطرت تا وقت رحلت در آن مستغرق‌اند- به جا آورد[٣] و باعث و داعىِ او بر عبادت، ملاحظه نعمت و اداى شُكر احسان بوده‌[٤] باشد. و از حضرت امير المؤمنين عليه السلام روايت نموده‌اند كه: اين نوع عبادت، عبادت احرار است.[٥] ديگر آن كه بندگى الهى را از براى حياى از مخالفت و شرم از معصيت، به جاى آورد و باعث او بر عبادت، ملاحظه قُبح‌معصيت وشناعت مخالفت باشد، وظاهر بعضى‌اخبار، به‌اين معنىِ اشعار دارد.

ديگر آن كه عبادت الهى را از براى تعظيم و مهابت به جا آورد، و اين معنى نيز از بعضى احاديث، مفهوم مى‌شود و باعث بر بندگى، ملاحظه بزرگى و مشاهده عظمت الهى بوده باشد؛ و اين معنى نيز از بعضى احاديث، مفهوم مى‌شود.[٦] و ديگر آن كه عبادت از براى اطاعتِ امر و انقياد فرمان الهى باشد، و شايد كه از معنى قريب بعضى الفاظ ديگر كه مِن حيث المعنى، قرب به اين الفاظ باشد، تعبير توان نمود. و شكّى نيست در آن كه اين مراتب، اكمل‌اند از آن كه ملاحظه ثواب و عِقاب، به تنهايى يا به انضمام با بعضى از اين معانى بر تقدير صحّت، باعث بر عبادت بوده باشد؛ ليكن قصد وجوب و ندب را در عبادت معرّا ساختن از ملاحظه ثواب و عِقاب، خالى از اشكال نيست. واللَّه تعالى يعلم!

[١]. الف و ب:-« بود».