سجده بر آنچه از زمين استخراج شده، ليكن بر اثر استحاله(--> استحاله)و مانند آن، از مصداق زمين بودن خارج گشته، از قبيل معادن(--> معدن)همچون طلا و نقره و قير، صحيح نيست؛ ليكن در صحّت سجده بر بعضى مصاديق معدن به جهت اختلاف ديدگاهها در خروج آن از عنوان زمين، مانند سنگهاى قيمتى نظير عقيق و فيروزه، اختلاف است. ديدگاه مشهور عدم صحّت سجده بر چنين سنگهايى است؛ هرچند برخى قائل به صحّت آن شده‌اند.(٣٨)

در اينكه زمين با پخته شدن، از مصداق زمين بودن خارج مى‌شود يا نه، اختلاف است. بنابر قول نخست، سجده بر سفال و آجر صحيح نخواهد بود؛ بر خلاف قول دوم كه سجده بر آن محكوم به صحّت است.(٣٩)قول دوم به ظاهر كلمات مشهور متأخران نسبت داده شده است.(٤٠)

به قول مشهور، سجده بر سنگ آهك و نوره قبل از پخته شدن صحيح است.(٤١)سجده بر خاكستر صحيح نيست ؛ ليكن بر زغال اختلافى است؛(٤٢)چنان كه در صحّت سجده برگياهان دارويى اختلاف مى‌باشد.(٤٣)

سجده بر زمين افضل از گياه است؛ چنان كه با فضليت‌ترين زمينها تربت كربل( -->تربت)مى‌باشد.(٤٤)

اگر سجده بر آنچه سجده بر آن صحيح است امكان پذير نباشد؛ خواه به جهت در دسترس نبودن يا تقيّه و يا عوارضى ديگر، سجده بر آنچه ممنوع مى‌باشد، صحيح است.(٤٥)در اين صورت با وجود لباس، لباس مقدم بر اشياى ديگر است؛ ليكن در اينكه تقدم، شامل هر لباسى مى‌شود، هرچند از غير پنبه يا كتان باشد يا آنكه اختصاص به لباس كتان و پنبه‌اى دارد، اختلاف است. بنابر قول دوم، در صورت در دسترس نبودن لباس كتان يا پنبه‌اى آيا سجده بر مطلق لباس مقدم بر ديگر اشيا است يا نه؟ اختلاف مى‌باشد.

در صورت نبود مطلق لباس يا خصوص لباس كتان و پنبه‌اى ـ بنابر اختلاف ديدگاهها ـ آيا تمامى آنچه سجده بر آنها ممنوع است در عرض يكديگر قرار دارند و هيچ يك بر ديگرى تقدم ندارد و در نتيجه سجده بر هر كدام از آنها صحيح است، يا آنكه

(٣٨)تذكرة الفقهاء ٢/ ٤٣٥ ـ ٤٣٦ ؛ جواهر الكلام ٨/ ٤١٢ ؛ مستند العروة (الصلاة) ٢/ ١٥٢
(٣٩)ذخيرة المعاد/ ٢٤١ ؛ مفتاح الكرامة ٣/ ٤٣٣ ـ ٤٣٥ ؛ مستند العروة (الصلاة) ٢/ ١٦٣ ـ ١٦٤
(٤٠)مستندالشيعة ٥/٢٥١ ؛ الحدائق الناضرة ٧/٢٦٢
(٤١)الحدائق الناضرة ٤/ ٢٩٩ ـ ٣٠٠
(٤٢)مستند الشيعة ٥/ ٢٥٢ ؛ جواهر الكلام ٨/ ٤١٦ ؛ مستند العروة (الصلاة) ٢/ ١٦١ ـ ١٦٢
(٤٣)الروضة البهية ١/ ٥٥٦ ؛ العروة الوثقى ٢/ ٣٩٠ ؛ مستند العروة (الصلاة) ٢/ ١٦٧ ـ ١٦٨
(٤٤)الحدائق الناضرة ٧/ ٢٥٩ ـ ٢٦٠
(٤٥)٢٥١