امام صادق٧ می‌فرماید: در دعوت مردم به خوبی‌ها اکتفا به دعوت زبانی نکنید بلکه مردم را با عمل خود به خوبی‌ها دعوت کنید. (كُونُوا دُعَاةَ النَّاسِ بِأَعْمَالِكُمْ وَ لَاتَكُونُوا دُعَاةً بِأَلْسنّتكُمْ) [١] از آداب دیگر امر به معروف آن است که قصد فرد، نصيحت و خیرخواهی مردم باشد و با گفتارخوش، آنان را به خوبی‌ها دعوت كرده و از بدی‌ها باز بدارد و قصد تمسخر یا عیبجویی از دیگران را نداشته باشد. در کتب فقهی، برای امر به معروف و نهی از منکر، شرایط و مراتبی ذکر شده است:[٢]

[١].[٤٠٢] قرب الإسناد، ط الحديثة، ص ٧٧‌.

[٢] . شرایط واجب شدن امر به معروف و نهی از منكر:

شرط اوّل: معروف واجب شرعی و منكر حرام‌شرعی باشد براین اساس امر به معروف در مورد کسی که واجبی را ترک کرده واجب و در مورد کسی که مستحبی را ترک کرده مستحب است چنان که نهی از منکر در مورد کسی که حرامی‌را انجام داده واجب و در مورد کسی که مکروهی را انجام می‌دهد مستحب است و در این جهت لازم است شخصیت فردی که امر به معروف و نهی از منکر می‌شود، در نظر گرفته شود تا موجب اذیّت و اهانت به او نگردد. همچنین نباید در امر به مستحبّات و نهی از مکروهات، زیاد سخت‌گیری شود كه سبب انزجار فرد از دین و برنامه‌های دینی گردد.

شرط دوّم: کسی که می‌خواهد این فریضه الهی را انجام دهد ابتدا باید خود معروف و منكر را هر چند به طور اجمالی بشناسد فلذا فردی که می‌خواهد امر به معروف و نهی از منكر کند، باید بداند کاری که فرد آن را ترک نموده، از واجبات است یا کاری که فرد آن را مرتکب شده، از گناهان می‌باشد و کسی که معروف و منكر را نمی‌شناسدبر وی امر به معروف و نهی از منكر واجب نیست؛ البته برای امر‌به‌معروف ‌و نهی از منكر،‌یاد‌گرفتن و شناختن معروف و منكر از باب مقدمه، واجب است.

شرط سوّم: آمر به معروف و ناهی از منکر در مرتبه دوم باید احتمال تأثیر در شخص خلافكار را بدهد بنابراین کسی که می‌داند امر و نهی او اثری ندارد، امر به معروف واجب نیست ولی از این جهت که راضی به عمل ناپسند او نباشد لازم است كراهت و ناراحتی خود را از كارهای ناشایسته خلافكار به هر طوری كه ممكن است با گفتار یا رفتار اظهار نماید؛ هرچند بداند كه در او اثر نخواهد داشت.

شرط چهارم: اینکه بداند شخصی قصد دارد گناهی را مرتکب شود یا واجبی را ترک نماید بنابراین اگر شخص خلافكار قصد ندارد كارخلاف خود را دوباره تكرار كند امر به معروف و نهی از منكر واجب نیست.

شرط پنجم: شخص در ارتکاب منکر یا ترک واجب معذور نباشد بنابراین اگر شخص، كار منکری را انجام دهد و اعتقاد داشته باشد که آن کار، حرام نیست، و یا شخص، كار واجبی را ترک كند و اعتقاد داشته باشد که آن کار، واجب نیست، در این صورت، چنانچه در اعتقادش، شرعاً معذور باشد، امر به معروف و نهی از منكر واجب نیست؛ مثل این فرد در انجام گناهی مضطر یا مجبور شده باشد و به اختیار آن را مرتکب نشده است و یا در نظر مرجع تقلید او چنین عملی جائز باشد البته اگر منكر از كارهایی باشد كه شارع مقدّس هرگز به وقوع آن راضی نیست مثل کشتن فردی که جانش محترم است، جلوگیری از آن واجب می‌باشد، هر چند انجام دهنده معذور باشد و حتّی مكلّف هم نباشد.

شرط ششم: امر به معروف و نهی از منکر، برای کسی که امر به معروف و نهی از منکر می‌کند حرج یا ضرر جانی یا آبرویی یا مالی به مقدار قابل توجّه نداشته باشد که اگر چنین باشد امر به معروف و نهی از منكر واجب نیست؛ مگر اینكه كار معروف و منكر به قدری نزد شارع مقدّس، مهمّ باشد كه باید در راه آن، ضررها و دشواری‌ها را تحمّل نمود.

امر به معروف و نهی از منكر دارای مراتب و مراحلی است: ١. اظهار انزجار و ناراحتی قلبی از ترک معروف یا انجام منکر به کارهایی مثل اخم کردن یا رو گرداندن از شخص گناهكار یا سخن نگفتن با وی یا ترک رفت و آمد و معاشرت با او. ٢. تذکّر زبانی به صورت موعظه و ارشاد و بیان ثواب معروف و عذاب منکر. ٣. اقدامات عملی یعنی عملاً اقدام به جلوگیری از منکر کند

امر به معروف و نهی از منكر در واجبات و محرّمات الهی، با فراهم بودن شرایط آن، واجب كفایی است؛ البتّه بر همه افراد جامعه لازم است كه اگر با کارِ حرام یا ترکِ واجبی مواجه شدند بی‌تفاوت نباشند و انزجار و ناراحتی خود را در گفتار یا كردار و مانند آن، ابراز نمایند و این مقدار بر همه مکلّفین، واجب عینی است هر چند در موردی ‌که فرد احتمال تأثیر در امر به معروف و نهی از منکر نمی‌دهد، اظهار ناراحتی و ابراز انزجار قلبی از ترک واجب یا ارتکاب حرام، لازم است. وجوب امر به معروف و نهی از منکر به صنف خاصی از مردم اختصاص ندارد، بلکه با فراهم بودن شرایط آن، بر علماء و غیر آنان، افراد عادل یا فاسق، ثروتمند یا فقیر، مسؤولین حکومتی و مردم و افراد خانواده و نزدیكان بر همگان واجب است البته باید سعی کنند حتی‌الامکان با ملایمت و نرمی، امر به معروف و نهی از منكر كنند نه با خشونت و تندی.