برسد كه بآن علم فايض و موهوبى گفته مى‌شود و بآن عقل بسيط نظر كند نظر كلى كه لا كثرة و لا تغيّر له و نسبت علم او باشياء مانند نسبت نيروى باصره است كه شعاع آن مساحت زيادى را احاطه نمايد.

زيرا عالم موجود متصل واحد است كه داراى اعضاء مربوطه است بعض آنها به بعض ديگر و نفس و روان بر همه اعضاء درونى و بيرونى و احاطه خواهد داشت علم واحد بطور ترتيب از اعلى و الطف بساير اعضاء كثيف هم چنين از طريق علم كلى ثابت غير متجدد و غير متكثر ميتوان بحقايق علوم و معانى آيات قرآنى عرفان حقيقى و تصديق يقينى و شهود يافت زيرا هر چه در كتاب الهى است نفس حقايق و اسباب و غايات آنها خواهد بود.

بديهى است كه علم حقيقى به معلوم كه سبب دارد جز از طريق علم به سبب تحقق و صورت نخواهد گرفت و بشر عادى كه نفس خود را نشناخته و باسرار آن پى نبرده چگونه مى‌تواند باسرار و بطون كلمات و حقايق قرآن راه يابد.

بديهى است كه علم باشياء از طريق ملكوت بطور كلى عقلى ثابت و غير متغير بدون كثرت بلكه بوحدت و بساطت حقيقى است لا محاله داراى مقامات شدت و ضعف خواهد بود بر طبق افراد و اشخاصى كه حق سبحانه بهر يك از آنها از نور حقيقى افاضه و اشراق فرمايد و آنان را بر حقايق و اسرار آشنا سازد.

روح قدس يعنى روح مطهر عبارت از علم و شهود اشياء به مبادى و اسباب آنها است باينكه اوائل وجودات و ثوانى و مراتب نازل و تالى را به علم و عقل بسيط و محيط بكليات اشياء و جزئيات آنها توجه عقلى و غير متغير و بدون كثرت يا قلت ببيند و مورد شهود او قرار بگيرد و اين چنين مقام مانند مقام ابراهيم خليل عليه السّلام است كه فرمود (إِنِّي ذاهِبٌ إِلى‌ رَبِّي سَيَهْدِينِ) چنانچه ارتقاء و ارتباط بعالم قدس بيابد و از نور غيبى باو بتابد و واجد عقل بسيط شود آنگاه پيوسته باشياء و موجودات به نظر تعقل خواهد توجه نمود و به عقل فايض به نور ربوبى باشياء