درخشان پرتوى از اصول كافى - حسينى همدانى نجفى، محمد - الصفحة ٢٢٠ - الحديث السابع عشر

بصورت تخيل خواهد درآمد.

خلاصه محسوس بالذات همان صورت ارتسامى و بطور حضورى منتقش در نيروى حاسه است و موجود خارجى محسوس بالعرض خواهد بود زيرا موجود متحيز خارجى بصورت رسم و نقش درآيد انقلاب خواهد بود و موجود مثالى مانند محسوس بالذات مجرد از ماديت بوده ولى توأم با قدر و بعد خواهد بود.

در نتيجه عوالم داراى سه مقام است مقام ذاتى علم و قضاء بآثار و ديگر مقام تقدير و مثال و تصوير است كه فقط محدوديت مثالى روانى دارد و مجرد از ماده و تحيز خواهد بود و ديگر مقام تحقق در نظام خارج كه عالم كون و تكون است و هر يك از سه مقام مظهرى از مظاهر كبريائى هستند هم چنان كه موجودات نظام خارج و حسّ تدبير آنها ظهورى نازل از اثرى از نظام شريف كبريائى خواهد بود.

قوله‌ و اللَّه يفعل ما يشاء:

بيان حصر است حق سبحانه آثار آفرينش و صنع او فقط در موارد اموريست كه بر آنها قدر و حد تعيين و تقدير شده باشد بالاخره عالم آفرينش در مرتبه متأخر از عالم تقدير و تصوير است زيرا امر كلى امر ذهنى ادراكى است و قابل تحقق و قبول ماديت و تحيز نخواهد بود.

و مفاد ما يشاء آنست كه شى‌ء كه وجود آن خواسته شده بايد تحقق علمى بيابد كه مقامى از تنزل و تصوير است آنگاه از مقام وجود ادراكى و علمى بصورت فعل و كون خارجى ظهور نمايد.

و نيز از اطلاق كلمه‌

(و اللَّه يفعل)

آنست كه هر چه را اراده فرمايد همان صورت ادراكى مخصوص است كه شايسته تحقق خارج است و محتاج بعلت و سبب ندارد كه آن را بعالم خارج نزديك نمايد و فعل او عبارت از قضاء و امضاء و ظهور در خارج است.