درخشان پرتوى از اصول كافى - حسينى همدانى نجفى، محمد - الصفحة ٢٢٨ - الحديث الثانى
علم او ازلى و علم بذات و به همه آثار و عوالم امكانى است نيز علم او ازلى و ثابت بوده و تا ابد نيز كما كان ثابت خواهد بود.
بعبارت ديگر ساحت كبريائى بر همه حوادث جهان احاطه علمى و شهودى دائم بر هر تحريك و تسكينى و قبض و بسط دارد و بر هر امرى از امور مشيت مخصوص و قضاء حكم و فرمان خاص در باره هر يك اجراء مىنمايد.
اما ثبوت و تحقق اين امور قبل از ايجاد خلقت و نظام آفرينش از نظر اينكه مجموع عوالم بطور حضور علمى در پيشگاه كبريائى بوده موافق احديت ذات و هويت واجب خواهد بود زيرا حضور علمى بر اساس وحدت همه موجودات وحدت بسيط است بدين نظر تدريج و كثرت در معلوم فرض ندارد رابطه موجودات عوالم امكانى با ساحت قدس ربوبى رابطه آفرينش و قيوميّت است و ظهورى از علم او است و محتاج بوجود ادراكى ندارد و همچنان كه علم حق تعالى بطور ارتسام و يا حلول و يا حصول زائد بر ذات نخواهد بود.
ولى پس از ايجاد عوالم مبدعات و حصول كثرتها و موجودات بىنهايت طبع بر اساس نظام تدريج نهاده شده بلحاظ حضور علمى نيز در پيشگاه قدس ربوبى وحدت حقيقى خواهند داشت ولى بلحاظ وقوع تدريجى و نظام حركت كه اساس نظام تدريجى خلقت جهان است و فرض اينكه بر هر جزئيات و هر حركت و سكون و بر هر قبض و بسط احاطه علمى داشته باشد لازم آن حدوث و تغيير در علم كبريائى خواهد بود زيرا وجود تدريجى و زمانى همه حوادث جهان و جزئيات آنها لازم با تدريجى بودن علم كبريائى خواهد بود.
پاسخ از اين شبهه آنست كه همچنان كه قبل از نظام خلقت همه موجودات بحضور علمى بسيط در پيشگاه ربوبى ثابت بوده و تدريج در آن مقام رفيع از نظر اينكه حضور علمى بوده و فرض نداشت همه عوالم و جزئيات قبل از نظام خلقت حضور علمى وحدانى بسيط داشته و دارند، همچنين پس از نظام خلقت كه بر اساس