درخشان پرتوى از اصول كافى - حسينى همدانى نجفى، محمد - الصفحة ٢٦٠ - علم حق سبحانه تجربيات ازلى است
ازل مقرر خواهد فرمود كه علم و حكم مقام كبريائى طبق و تابع معلوم خواهد بود يعنى بر طبق خواسته و مسألت سائل پاسخ داده است قبل از اينكه مسألت از سائل صادر شود تعبير به قبل مبنى بر تسامح است فرق آنست كه حكم و علم در ازل بوده و معلوم و زندگى اختيارى هر فردى در جهان طبع مانند نقطهاى خواهد بود.
زيرا موجودات مادى و زمانى نسبت بمقام ازل محكوم به ثبات و استقرار خواهند بود و بقياس آن مقام عالى تدريج مفهوم نخواهد داشت يعنى همه موجودات زمانى مانند نقطهئى ثابت و مستقر در حيطه مقام كبريائى خواهند بود.
بدين نظر حكم حق سبحانه نسبت به سعادت و شقاوت هر يك از افراد بشر امر ثابت و طبق خواسته هر فردى خواهد بود بدون سبق و لحوق و تدريج و تاخر يعنى پاسخ حق تعالى معيت با مسألت سائلان داشته و انفكاك نداشته زيرا لازم صفت قيوميت اتكاء هر مسألت و خواستهاى و قوام آن بحق سبحانه خواهد بود.
زيرا مجموع زمان و زمانيات يا اينكه بر اساس تدريج است ولى نسبت بمقام رفيع ازلى كبريائى در حيطه قيمومت است مانند نقطه فرض ثابت خواهند بود.
و نظر باينكه ماهيات و اشياء كه واجد ذات و ذاتيات و لوازم خود هستند بر طبق اقتضاء خواستار وجود بوده و اينكه از فيوضات و از ساحت كبريائى بهرمند گردند مورد افاضه وجود قرار خواهند گرفت براى اثبات اين حقيقت از بسيارى آيات كريمه قرآنى ميتوان بطور صراحت استفاده نمود از جمله آيه كريمه وَ هُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ ما كُنْتُمْ مبنى بر اعلام انبساط و اشراق وجود است بهمه اقطار عالم بطورى كه نقطهاى از حيطه نور هستى خارج نخواهد بود زيرا معيت و قيوميت ساحت قدس ربوبى همه شئون بشر را از هر لحاظ