درخشان پرتوى از اصول كافى - حسينى همدانى نجفى، محمد - الصفحة ٢١ - الحديث الثالث عشر

و قول ديگر كه بر اساس هر دو قدرت است بطور تساوى و اجتماع دو نيرو و دو مؤثر بر يك فعل و اثر يك درجه در تأثير و بطور عرضى و يا بر اساس دو نيرو بطور طولى باينكه قدرت و اختيار و اراده فاعل مختار ظهورى از قدرت حق سبحانه خواهد بود.

و گفته شده صواب در ضبط اقوال آنست كه مؤثر و استناد فعل صادر از بشر به قدرت و اراده حق سبحانه فقط است و فاعل محل صدور فعل خواهد بود هم چنان كه مذهب اشعرى است.

و يا اساس و مؤثر در صدور فعل قدرت درونى و ظاهرى فاعل مختار است فقط هم چنان كه مذهب معتزله است و يا اساس و مؤثر فعل صادر از بشر هر دو قدرت غيبى حق سبحانه و نيز قدرت درونى و ظاهرى فاعل مختار است و هر دو قدرت بطور انضمام و عرضى سبب صدور فعل از فاعل خواهد بود و بالاخرة تأثير دو قوه و نيرو بر فعل واحد است و با اينكه قدرت قاهره حق سبحانه مؤثر و اساس فعل است و صفت حادث مانند اطاعت و يا معصيت مستند به شخص فاعل خواهد بود از بيانات گذشته استفاده شد كه تأثير قدرت درونى و ظاهرى بشر و صدور فعل بوسيله جوارح فاعل امر بديهى است و نميتوان آن را انكار نمود هم چنين مذهب اشاعره كه هيچ گونه ربط به قدرت فاعل ندارد بلكه فاعل محل وقوع فعل صادر به قدرت غيبى حق سبحانه خواهد بود.

اين قول و مذهب نيز بر خلاف بداهت و حقيقت است زيرا قدرت غيبى گرچه بطور اطلاق و ربط محض است ولى در اثر تعلق بفاعل و جوارح او لا محاله محدوديت خواهد يافت يعنى قدرت غيبى بصورت قدرت فاعل و بكار گرفتن جوارح فاعل خواهد ظهور نمود و صرف نظر از نيروى اراده فاعل باينكه حق سبحانه جوارح فاعل را بكار انداخته و شخص فاعل محل صدور فعل حق سبحانه مى‌باشد اين نظر بر خلاف حقيقت و بداهت است.

از علامه حلى قدس سره نقل شده كه علماء اماميه افعال بشر را بدو قسم‌