حضرت حدود اختيار، اراده و آزادى منعبث از آن را بى‌نهايت ندانسته و معتقدند در پاره‌اى موارد كه مقدرات الهى اقتضا كند اختيار و اراده از كف انسان بيرون مى‌شود. در نامه‌اى خطاب به عبداللَّه بن عباس به نقش مقدرات الهى در زندگى اشاره كرده و مى‌فرمايند: «و اعلم بان الدهر يومان: يوم لك و يوم عليك و ان الدنيا دار دول فما كان منها لك اتاك على ضعفك و ما كان منها عليك لم تدفعه بقوتك»؛ «بدان كه روزگار دو روز است: روزى به كام تو و روزى به زيان تو، همانا دنيا خانه دگرگونى‌هاست و آن‌چه كه به سود توست هر چند ناتوان باشى خود را به تو خواهد رساند و آن‌چه به زيان توست هر چند توانا باشى دفع آن نخواهى كرد».

(نهج‌البلاغه، نامه ٧٢)

حضرت همچنين از خواهشها، هوسها و تمنيات به عنوان يكى از عوامل زايل كننده عقل نام برده معتقدند پيروى از عقل آزاد و كلام الهى هوسها و خواهشها را كنترل و راه را براى سعادت واقعى انسان فراهم مى‌آورد: «كم من عقل اسير تحت هوى امير»؛ چه بسا عقل كه اسير فرمانروايى هوسهاست. (نهج‌البلاغه، حكمت ٢١١)

يا در جاى ديگر مى‌فرمايند: «قد خرقت الشهوات عقله»؛ خواهشهاى نفس پرده عقلش را دريده است. (نهج‌البلاغه، خطبه ١٠٩)

همچنين در خطبه ٨٣ مى‌فرمايند: «خلو لمضار الجياء (الخيار) و رويه الارتياء و اناه المقتبس المرتاد فى مده الاجل و مضطرب المهل»؛ «بندگان خدا را آزاد گذاشته‌اند تا براى مسابقه در نيكوكاريها خود را آماده سازند تا فكر و انديشه خود را به كار گيرند و در شناخت نور الهى در زندگانى دنيا تلاش كنند. (نهج‌البلاغه، خطبه ٨٣)

در مجموع مى‌توان گفت بر اساس نگرش انسان‌شناسانه حضرت على (ع)، از آنجا كه خداوند انسانها را مختار و صاحب اراده خلق كرده و به وى چراغ هدايت عقل و وحى را نشان داده و در برابر فرامين الهى مسئول دانسته شده، آزادى از طرف خداوند به وى عطا شده است. ايشان در نامه خود خطاب حضرت امام حسن مجتبى مى‌فرمايند: «لا تكن عبد غيرك قد جعلك‌اللَّه حرا»؛ بنده غير مباش كه خداوند تو را آزاد آفريده است. (نهج‌البلاغه، نامه ٣١)