اجمالًا مى‌توان گفت كه از ديدگاه امام خمينى (ره) تشكيل حكومت اسلامى امرى ضرورى و وسيله‌اى براى تحقق عدالت و قسط اجتماعى به منظور فراهم آوردن شرايط لازم براى حركت انسان در سير الى ا ... و دستيابى به كمال مطلوب يعنى «قرب الهى» است.

امام خمينى (ره) همان‌گونه كه بر بعد مشروعيت الهى حكومت تأكيد داشتند و آن را مسئوليتى الهى قلمداد مى‌كردند، نقش مردم را در حكومت مورد تأكيد قرار دادند. ايشان در اين باره بيان مى‌دارد كه «ما تابع آراى‌ملت هستيم، ملت ما هر طورى كه رأى داد ما هم از آنها تبعيت مى‌كنيم، ما حق نداريم، حق تعالى به ما حق نداده است، پيغمبر اسلام به ما حق نداده كه به ملتمان چيزى را تحميل كنيم» (٢٠).

تأكيدات امام (ره) بر نقش مردم در نظام مدنى اسلام به اين دليل است كه اولًا، تكيه بر مشروعيت الهى نمى‌تواند دست آويزى براى نفى حقوق مردم و بى‌ارزش كردن نظرات آنان باشد. ثانياً، دين اسلام براى هدايت افراد جامعه تلاش مى‌كند و البته چنين نگرشى نبايد و نمى‌تواند تمايلات و رأى افراد را ناديده انگارد.

تأكيد بر نقش مردم آنچنان در انديشه امام خمينى (ره) اهميت دارد كه تشكيل و اداره صحيح حكومت را جز با مشاركت و رأى مردم امكان ناپذير مى‌داند (٢١).

ايشان حق تعيين سرنوشت و مشاركت سياسى را اولًا، عام و متعلق به همه گروههاى اجتماعى مى‌داند نه يك فرد يا يك گروه خاص، ثانياً، دخالت مردم را حق آنان و از لحاظ دينى نيز وظيفه شرعى آنان تلقى مى‌كند. يعنى مردم نه تنها حق مشاركت دارند بلكه بر آنان وظيفه شرعى حضور نيز مترتب است (٢٢). از نظر امام خمينى (ره) مردم بايد در امور سياسى مشاركت فعال داشته و بر امور نيز نظارت كنند (٢٣).

امام خمينى (ره) نظارت عمومى را موجب حفظ و حراست از اسلام و جمهورى اسلامى مى‌داند و بر اساس وظيفه و فريضه امر به معروف و نهى از منكر آن را بر همگان واجب مى‌دارد. ايشان در اين باره بيان مى‌دارد كه «آحاد مردم موظف‌اند تا