مفاهيم در انديشه دينى شد گرچه در متون دينى آزاديهاى معنوى وجه غالب را تشكيل مى‌دهد. به لحاظ تاريخى نيز چالش ناشى از آشنايى مسلمانان با تفكرات غربى، پرداختن به اين مقوله را در ميان ايشان افزايش داد. البته اين نكته نبايد فراموش شود كه عدم پرداختن به يك مقوله و مفهوم از طرف مسلمين به معناى فقدان آن مفهوم در متن مقدس نيست بالاخص اگر از منظر هرمنوتيكى دين اسلام را متنى قلمداد كنيم كه همواره مورد تفسير مفسرين قرار مى‌گيرد. بنابراين چالشهاى فكرى و عينى جديد مى‌تواند برخى مفاهيم مكتوم را احيا و باز توليد كند و با ارائه تفسيرى نوين از آن مفاهيم، پاسخهاى شايسته‌اى به نيازهاى مردم زمانه دهد.

اين مقاله مى‌كوشد نسبت مبانى و مؤلفه‌هاى مفهوم آزادى و نيز حدود و ثغور آن را در دو نظريه ليبرال دموكراسى و مردم‌سالارى دينى به بحث گذارد. بر همين مبنا ليبراليسم به عنوان منشأ فكرى نظريه مردم‌سالارى دينى در نظر گرفته شده است.

همچنين با توجه به وجود نحله‌هاى گوناگون فكرى در مكتب ليبراليسم و دين اسلام تلاش شده است حول هسته اصلى و محورى انديشه‌هاى دو مكتب، از مذهب تشيع و آرا و انديشه‌هاى امام على (ع) در نهج البلاغه به عنوان شاخص اصلى اسلام و آراى جان استوارت ميل و آيزيا برلين به عنوان دو متفكر اصلى انديشه ليبرالى بهره جسته شود تا تفاوت آرا و انديشه‌ها در درون دو ديدگاه بحث اصلى مقاله را مخدوش نسازد همچنين تلاش شده است پرداختن به ديدگاه متفكرين، نگارنده را از توجه به هسته اصلى دو ديدگاه دور ننمايد.

الف) مبانى فكرى: آنتولوژى و آنتروپولوژى‌

نوع نگرشى كه در هر مكتب نسبت به هستى، جهان طبيعى و ماوراء طبيعت و انسان وجود دارد آنتولوژى و آنتروپولوژى آن مكتب را تشكيل مى‌دهد. اين جهان‌بينى درك خاصى از انسان و ماهيت وى، رابطه انسان با خداوند و نيز رابطه انسانها با همديگر ارائه مى‌نمايد كه مبنا و شالوده اصلى ساير مفاهيم همچون مفهوم آزادى، عدالت و ... را در آن منظومه فكرى فراهم مى‌آورد.