مسافرين يك كشتى جريان حركت كشتى و كيفيت سكان‌دارى ناخدا و جريان خدماتى و سرويس‌دهى كشتى را بخوبى زير نظر دارند و كاملًا مسير حركت و جريانهايى كه در مسير پيش مى‌آيد مورد توجه قرار مى‌دهند و در برابر حوادثى كه در مسير كشتى پيش مى‌آيد بى‌تفاوت و راحت و آرام نمى‌نشينند و با هيچ منطقى از سؤالات و اظهارنظرها و دخالتهاى مستقيم و غيرمستقيم سرنشينان يك كشتى نمى‌شود ممانعت كرد.

البته اينجا يك دورنماى كلى از تصوير مردم در حكومت در امّت است كه تبيين كامل اين دورنما به بحثهاى خرد و تبيين‌هاى دقيق‌تر و جزيى‌ترى نيازمند كه ابتدائاً فهرستى از آن مباحث ارائه مى‌شود سپس به تفصيل در مورد يكايك آنها مى‌پردازيم.

١- برنامه نقش مردم در حكومت اين است كه مشاركت سياسى در اسلام يك تكليف و مسئوليت است.

٢- در اجراى اين مسئوليت و تكليف عناصر اراده- اختيار- انتخاب از ناحيه مردم دخالت دارد.

٣- موانع و دست‌اندازهاى رابطه مردم با حكومت و به تعبير ديگر عوامل بازدارنده اجراى مؤثر مشاركت سياسى مردم در آموزه‌هاى اخلاقى متوليان حكومت. در اسلام برطرف شده است.

مشاركت‌سياسى در اسلام تنها يك حق نيست بلكه تكليف ومسئوليت است.

ابتدائاً توجه خوانندگان محترم را به اين نكته جلب مى‌كنم كه تفاوت بين حق بودن يا تكليف بودن مشاركت سياسى اين است كه: اگر مشاركت سياسى در جامعه براى مردم حق باشد اين مردم هستند كه اگر بخواهند از حق خود استفاده مى‌كنند و اگر نخواهند از اين حق استفاده نخواهند كرد پس اين گونه نيست كه مشاركت سياسى‌