آموزش فلسفه - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٥٧ - راه شناختن رابطهٔ عليت

بدين ترتيب، وجود به دو قسم مستقل و رابط (ربطي) تقسيم مي‌گردد و هر معلولي نسبت به علت ايجاد‌كننده‌اش رابط و غير‌مستقل است، و هر علتي نسبت به معلولي كه ايجاد مي‌كند، مستقل است، گو اينكه خودش معلولِ موجود ديگر و نسبت به آن، رابط و غير‌مستقل باشد، و مستقل مطلق، عبارت است از علتي كه معلولِ وجود ديگري نباشد، و اين همان مطلبي است كه براي اثبات تشكيك خاصي در وجود، به‌عنوان اصل موضوع مورد استناد واقع شد.

رابطهٔ عليت به‌صورتي كه مورد تحليل و تحقيق قرار گرفت، مخصوص علت ايجادي و هستي‌بخش با معلول آن است و شامل علت‌هاي اِعدادي و مادي نمي‌شود. اكنون دو سؤال مطرح مي‌شود: رابطهٔ مزبور را ميان فاعل‌هاي هستي‌بخش و معلول‌هاي آنها از چه راهي مي‌توان شناخت؟ روابط علّي و معلولي بين امور جسماني كه از قبيل علت و معلول‌هاي اِعدادي هستند، به چه وسيله اثبات مي‌شوند؟

قبلاً اشاره شد كه انسان، بعضي از مصاديق علت و معلول را در درون خودش با علمِ حضوري مي‌يابد و هنگامي كه افعال بي‌واسطهٔ نفس مانند اراده و تصرف در مفاهيمِ ذهني را با خودش مقايسه مي‌كند و آنها را وابسته به نفس مي‌يابد، مفهوم علت را براي نفس، و مفهوم معلول را براي افعال نفس انتزاع مي‌نمايد. سپس ملاحظه مي‌كند كه مثلاً ارادهٔ يك كار، منوط به علوم تصوري و تصديقي خاصي است و تا چنين ادراكاتي تحقق نيابد، اراده از نفس صادر نمي‌شود. با توجه به اين‌گونه وابستگي‌ها كه ميان علم و اراده وجود دارد، مفهوم علت و معلول را توسعه مي‌دهد و مفهوم معلول را بر هر چيزي كه به نوعي وابستگي به چيز ديگري دارد اطلاق مي‌كند، و همچنين مفهوم علت را به هر چيزي كه به نوعي طرف وابستگي مي‌باشد تعميم مي‌دهد. بدين ترتيب مفهوم عام علت و معلول شكل مي‌گيرد.