آموزش فلسفه - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٣٩٧ - اقسام حركت جوهريه

٢. حركت اشتدادي، كه هر جزء مفروضي از آن كامل‌تر از جزء سابق باشد؛

٣. حركت تضعفي يا نزولي، كه هر جزء لاحقي ضعيف‌تر و ناقص‌تر از جزء سابق باشد.

مي‌توان حركت‌هاي اشتدادي و تضعفي را مركب از دو حركت شمرد كه يكي به‌واسطهٔ ديگري عارض متحرك مي‌شود، و حركت بي‌واسطه، نمايانگر بقاء جوهر، و حركت باواسطه، نمايانگر تكامل يا تنزل آن باشد. نظير حركت شتاب‌دار كه افزايش يا كاهش سرعت آن، حركتي صعودي يا نزولي روي حركت مكاني يا حركت ديگري به‌شمار مي‌رود و مي‌توان حركتي را كه در آغاز، شتاب مثبت و سپس شتاب منفي دارد، به‌صورت خط مستقيمي نمايش داد كه از همان نقطهٔ آغازش خطي منحني روي آن رسم مي‌شود و سپس در نقطهٔ پاياني به آن مي‌پيوندد و قوس صعودي آن، نمودار شتاب مثبت، و قوس نزولي آن، نمودار شتاب منفي مي‌باشد.

اين تصوير در مورد جوهرهايي كه داراي دو صورت متراكب باشند مصداق روشن‌تري پيدا مي‌كند؛ بدين‌ترتيب كه صورت زيرين داراي حركت جوهري يك‌نواختي باشد و مرتبهٔ وجود آن تكامل يا تنزلي پيدا نكند، ولي صورت فوقاني داراي حركت صعودي يا نزولي باشد. به‌عنوان مثال، عناصر تشكيل‌دهندهٔ گياه، به همان حالت اوليه باقي مي‌مانند، اما صورت نباتي تدريجاً تكامل مي‌يابد و سپس وارد مرحلهٔ ذبول و انحطاط مي‌گردد و سرانجام فاسد و نابود مي‌شود و آن همان نقطهٔ پيوستن قوس نزولي به خط مستقيم مي‌باشد.

اما كساني كه به استناد بعضي از تعريفات حركت، ضرورت تكاملي بودن آن را استنباط كرده‌اند، در مورد حركت جوهريه هم قائل شده‌اند به اينكه لزوماً اشتدادي و تكاملي است، هر‌چند حس ما نتواند اشتداد آن را درك كند، و همچنين حركات نزولي و تضعفي را حركاتي بالعرض قلمداد كرده‌اند. در درس پنجاه و هفتم اين استنباط مورد نقادي قرار گرفت و ضعف آن روشن گرديد و ديگر نيازي به تكرار نيست.