آموزش فلسفه - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٣٩٥ - يادآوري چند نكته

در پيرامون حركت جوهريه مسائل مهمي طرح مي‌شود كه در پايان اين بخش به بررسي آنها مي‌پردازيم. اما قبل از پرداختن به آنها چند نكته را يادآور مي‌شويم:

١. حركت جوهريه در واقع نو شدن دمادم وجود جوهر است و ربطي به حركات ستارگان و كهكشان‌ها و سحابي‌ها ندارد. همچنين حركات اتم‌ها و ملكول‌ها و حركات ذرات درون اتم به دور هسته، و حتي اگر حركتي در درون هسته هم فرض شود، ربطي به حركت جوهريه نخواهد داشت؛ زيرا همهٔ اينها حركت در مكان و اعراض است و اساساً حركتِ جوهريه مسئله‌اي است فلسفي و عقلي، نه علمي و تجربي؛

٢. اعراضي كه ساكن و بي‌حركت به‌نظر مي‌رسند، داراي حركت نامحسوسِ دائمي هستند؛ زيرا وجود آنها هم در بستر زمان گسترده است و تا يك جزء زماني از آنها نابود نشود جزء ديگري پديد نمي‌آيد. بنابراين همهٔ جهان مادي يكسره در حال نابود شدن و پديد آمدن و نو شدن مي‌باشد و هيچ موجود ثابت و ساكني در آن يافت نمي‌شود. به ديگر سخن، وجود سكون، نسبي است و سكون مطلقي وجود نخواهد داشت؛

٣. ممكن است يك موجود مادي در زمان واحد داراي حركاتِ متعددي باشد، چنان‌كه كرهٔ زمين مانند همهٔ جواهر مادي، حركتي جوهري دارد و براساس آن دائماً وجودش نو مي‌شود، و همچنين همهٔ صفات و اعراضش نوبه‌نو به‌وجود مي‌آيند. به‌علاوه، هم به دور خودش و هم به دور خورشيد مي‌چرخد، و نيز حركات ديگري دارد كه دانشمندان علم هيئت اثبات كرده‌اند.