آموزش فلسفه - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٣١٠ - حدوث زماني جهان مادي

و هيچ انساني از آغاز جهان نبوده و هيچ‌كس هم تجربه‌اي نسبت به پايان جهان ندارد، و چنان نيست كه بتوان از موارد مشاهده شده، علت قطعي تقدم ماده را دريافت و اين قاعده را از «مجربات» به‌حساب آورد. ازاين‌رو فلاسفه براي اثبات اين قاعده، دليلي عقلي اقامه كرده‌اند كه تقرير آن اين است:

هر پديدهٔ مادي قبل از آنكه موجود شود، امكان وجود آن هست و اگر چنين امكاني نبود پديدهٔ مفروض، واجب‌الوجود يا ممتنع‌الوجود مي‌بود، و چون اين امكان يك امر جوهري نيست، ناچار بايد جوهري وجود داشته باشد كه متصف به آن گردد، و آن همان است كه «ماده» ناميده مي‌شود. پس تقدم ماده بر هر پديدهٔ مادي ضرورت دارد.

اما اين بيان از چند جهت قابل مناقشه است:

١. در اين بيان براي هر پديدهٔ مادي، زمان سابقي فرض شده كه امكانِ وجود پديدهٔ مفروض در آن زمان ثابت است. در صورتي كه زمان، بُعدي از ابعاد موجودات مادي است و وجود جداگانه‌اي از آنها ندارد و اگر سلسلهٔ حوادث آغاز زماني داشته باشد، زماني قبل از آن وجود نخواهد داشت؛

٢. با نفي واجب‌الوجود و ممتنع‌الوجود بودنِ حادث مادي، اثبات امكان براي آن شده است، و اين امكان ذاتي است كه از ماهيت شي انتزاع مي‌شود و امري عيني نيست تا حاملي بخواهد؛

٣. در درس چهل و هشتم ثابت شد كه امكان استعدادي هم امري است انتزاعي كه از فراهم شدن شرايط وجودي و عدمي، قبل از تحقق پديده انتزاع مي‌شود. اما براي نخستين پديدهٔ مادي نمي‌توان شرايط قبلي در نظر گرفت. در مبحث علت و معلول اشاره شد كه اسباب و شرايط مادي را تنها از راه تجربه مي‌توان اثبات كرد و ما تجربه‌اي كه لزوم شرايط قبلي براي هر پديده‌اي را اثبات كند نداريم.

مسئلهٔ حدوث­ زماني ­جهان­ مادي از مسائل ­جنجالي ­فلسفه است كه همواره مورد كشمكش