آموزش فلسفه - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٣٠٧ - تطبيق قوه و فعل بر موارد تغير

با دقت در مفهوم قوه و فعل روشن مي‌شود كه براي انتزاع آنها سه شرط لازم است:

١. دو وجود با يكديگر مقايسه شوند. بنابراين عدم را نمي‌توان مصداق قوه يا فعل تلقي كرد؛

٢. يكي از دو وجود بايد تقدم زماني بر ديگري داشته باشد تا متصف به قوه گردد. پس دو وجود هم‌زمان نسبت به يكديگر بالقوه و بالفعل نخواهند بود؛

٣. موجود بالقوه يا دست‌كم جزئي از آن بايد در موجود بالفعل باقي بماند. ازاين‌رو نمي‌توان موجودي كه به كلي معدوم مي‌شود را نسبت به موجود لاحقي بالقوه دانست.

با توجه به اين نكات روشن مي‌شود كه قسم اول از اقسام يادشده براي تغير، از قبيل تبديل قوه به فعل نيست؛ زيرا موقعيت سابق، عدم است و قوه از وجود انتزاع مي‌شود.

همچنين قسم دوم هم ربطي به قوه و فعل ندارد؛ زيرا موقعيت لاحق، عدم است و فعليت هم از عدم انتزاع نمي‌شود.

در قسم سوم، گرچه موجودي جانشين موجود ديگر مي‌گردد، ولي چون امر مشتركي بين آنها نيست نمي‌توان يكي را قوهٔ ديگري به‌حساب آورد.

در قسم چهارم، كل موجود سابق نسبت به موجود لاحق بالقوه است و در ضمن آن باقي مي‌ماند و ازاين‌رو موجود بالفعل كامل‌تر از موجود بالقوه مي‌باشد.

در قسم پنجم، موجود بالفعل ناقص‌تر از موجود بالقوه است؛ زيرا تنها جزئي از موجود سابق باقي مانده و چيزي هم بر آن افزوده نشده است.