آموزش فلسفه - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ١٣٢ - غايت و علت غائي

مي‌شود، يعني يا عواطف وي را ارضا مي‌كند، و يا در اثر اين فداكاري‌ها به مقامات معنوي و اخروي و رضايت الهي نائل مي‌شود. پس انگيزهٔ اصلي فاعل، رسيدن به كمال و خير خودش مي‌باشد و خدمت به ديگران در حقيقت وسيله‌اي براي تحصيل كمال است. نهايت اين است كه گاهي انگيزه‌هاي انسان به‌صورت آگاهانه مؤثر واقع مي‌شود و گاهي به‌صورت نيمه‌آگاهانه و حتي ناآگاهانه اثر مي‌كند؛ مثلاً در مواردي كه در اثر هيجان عواطف، توجه انسان معطوف به منافع و مصالح ديگران مي‌گردد، ديگر توجه آگاهانه‌اي به خير و كمال خودش ندارد، ولي بدان معنا نيست كه هيچ‌گونه تأثير نداشته باشد. دليلش اين است كه اگر از او سؤال كنند كه چرا اين فداكاري را انجام مي‌دهي؟ خواهد گفت: چون دلم مي‌سوزد، يا چون اين كار فضيلت و مقتضاي انسانيت است، و يا چون ثواب دارد و موجب رضاي خداست. پس انگيزهٔ اصلي، ارضاي عاطفه و لذت بردن از خدمت به ديگران، يا نائل شدن به فضيلت و كمال انساني، و يا رسيدن به پاداش اخروي و رضايت و قرب الهي است، هر‌چند فاعل هنگام انجام دادن كار، توجه آگاهانه‌اي به اين انگيزهٔ باطني ندارد.

از توضيحي كه دربارهٔ افعال اختياري داديم روشن شد كه چنين كارهايي علاوه بر اينكه احتياج به فاعل دارند و ذات فاعل، علت فاعلي آنها مي‌باشد، متوقف بر علم و ارادهٔ او نيز هستند. در فاعل بالقصد، تصور نتيجه‌اي كه بر كار قصدي مترتب مي‌شود ـ يعني لذت و فايده و خير و كمالي كه از آن حاصل مي‌گرددـ شوق وي را براي انجام دادن كار برمي‌انگيزد. پس تصميم بر انجام دادن كار، متوقف بر شوقي است كه اصالتاً به نتيجهٔ كار و بالتَّبَع به خود آن تعلق مي‌گيرد، و حصول شوق مشروط به تصور كار و نتيجهٔ آن و تصديق به مطلوبيت نتيجه است، و چون نتيجهٔ كار مطلوب بالاصاله است (در مقابل خودِ كار كه  مطلوب بالتَّبَع است)، ازاين‌رو آن را «غايت»، و علم و محبت به آن را «علت غائي»