صدقه دادن به بيش از شصت نفر واجب نيست و مقدار گندم اضافه از آنِ كفّاره دهنده خواهد بود؛ چنان كه اگر مقدار گندم براى شصت نفر كافى نباشد، تكميل نصاب تا شصت نفر بر او واجب نخواهد بود.(٩)در اينكه دادن يك مدّ نيز كافى است يا بايد دو مدّ پرداخت شود، اختلاف است. مشهور قول دوم است؛ چنان كه در انحصار پرداخت به گندم يا كفايت طعامى ديگر همچون برنج نيز، ديدگاهها مختلف است.(١٠)

قول مقابل مشهور متأخران، صدقه دادن به قيمت شتر و در فرض عدم امكان آن، توزيع قيمت بر گندم و براى هر دو مدّ از آن يك روز روزه گرفتن است.(١١)برخى قدما به صورت مطلق گفته‌اند: در صورت ناتوانى از قربانى كردن شتر بايد شصت فقير را اطعام كند.(١٢)بعضى گفته‌اند: ممكن است مراد اينان همان قول نخست باشد كه در حدّ بهاى شتر، گندم فراهم و ميان فقرا ـ هر فقيرى دو مدّ ـ توزيع مى‌شود.(١٣)

چنانچه از اطعام فقرا نيز ناتوان باشد، بنابر قول مشهور بايد در ازاى هر دو مدّ يك روز روزه بگيرد. بر اين قول ادعاى اجماع شده است.(١٤)در صورتى كه تعداد روزها ـ بر اساس براى هر دو مدّ يك روز ـ افزون بر شصت روز گردد، روزه مازاد بر شصت روز بر او واجب نيست؛ ليكن در صورت كمتر شدن از آن، آيا روزه گرفتن به همان مقدار كفايت مى‌كند يا بايد شصت روز را كامل كند؟ مسئله اختلافى است.(١٥)

اگر صيد كننده شتر مرغ از شصت روز روزه گرفتن نيز ناتوان باشد، بنابر قول مشهور، هيجده روز روزه بر او واجب مى‌شود.(١٦)برخى در فرض ناتوانى از اطعام فقرا، تنها هيجده روز روزه را به عنوان بدل آن واجب دانسته‌اند.(١٧)بنابر اين، با عجز از اطعام، شصت روز روزه گرفتن بر او واجب نخواهد بود.

آيا كفاره ياد شده مرتّبه است؛ بدين معنا كه ابتدا قربانى كردن شتر و با ناتوانى از آن، اطعام فقرا و در صورت عجز از آن، روزه واجب مى‌شود، يا از ابتدا ميان آن سه مخير مى‌باشد؟ مسئله اختلافى است؛(١٨)ليكن قول نخست، مشهور است.(١٩)

(١٠)مختلف الشيعة ٣/ ٥٠٩ ـ ٥١٠ ؛ مستند الشيعة ١٣/ ١٥٩ ـ ١٦٠ ؛ جواهر الكلام ٢٠/ ١٩٣ ـ ١٩٤ ؛ دليل الناسك/ ١٨٢
(١١)الكافى فى الفقه/ ٢٠٥ ؛ غنية النزوغ/ ١٦٢
(١٢)المقنعة/ ٥٧١ ؛ جمل العلم و العمل/ ١١٣
(١٣)جواهر الكلام ٢٠/ ١٩٦
(١٤)٢٠٠ ـ ٢٠١
(١٥)٢٠١ ـ ٢٠٢
(١٦)٢٠٢
(١٧)دليل الناسك/ ١٨٣
(١٨)تحرير الأحكام ٢/ ٤٠ ؛ جواهر الكلام ٢٠/ ٢٠٤ ـ ٢٠٥
(١٩)مصباح الهدى ٩/ ٤
(٩)جواهر الكلام ٢٠/ ١٩٣ ـ ١٩٦