مطلع انوار - حسینی طهرانی، سیّد محمّد حسین - الصفحة ٣٣٩ - راجع به بُعد سوی و بُعد معدل سر

و به طوری‌که آقایان مطّلعین می‌دانند، در میل جنوبی غایت ارتفاع آفتاب حاصل می‌شود (از فضل تمام عرض بلد بر میل جنوبی و به عکس)، غایت ارتفاع که در دست باشد با میل جنوبی جمع گردد، حاصل تمام عرض بلد است؛ بدین صورت که:

پس معلوم شد که عرض طهران بدین رصد، با تشخیص قدماء ٤١ دقیقه و ٥٩ ثانیه فرق دارد، و با محاسبه فرایزر یک دقیقه و ٥٩ ثانیه، و با حساب ژبر ٩ ثانیه اختلاف بیش نیست.» ـ الی آخر کلامه.

راجع به بُعد سوی و بُعد معدل سر

در هفت ورق به آخر مانده از کتاب هیئت شرح چغمینی گوید:

«فعند الاجتماع و حوالیه ـ و هو کونُ الشمس و القمر فی موضعٍ واحدٍ مِن فلکِ البروج ـ یکونُ القمرُ بیننا و بین الشمس، فیکونُ نصفُه المُظلَمُ مواجهًا لنا فلانَرَی شیئًا مِن ضوئه، و ذلک هو المُحاق؛ و إذا بَعُد عن الشمس مقدارًا قریبًا ـ من إثنی عشَر جزءًا و أقلَّ منه بقلیلٍ أو أکثرَ ـ کذلک علی اختلاف أوضاع المساکن.

فإنّ المسکن[١] إذا کان مدارُ القمرِ فیه أقربَ إلی الانتصاب یکون رؤیةُ الهلال فیه

[١]ـ المذکورُ فی الکتب المشهورةِ أنّه یَنبَغی أن یَکونَ البُعْدُ عَن تقویمَی النیّرین أکثرَ من عشرة أجزاءٍ، و قیل یَنبَغی أن یکونَ ما بینها عشرةُ أجزاءٍ أو أکثرُ حتّی یکونَ القمرُ فوقَ الأرضِ بعدَ غروب الشمس * * مقدارَ ثُلُثَیِ الساعةِ أو أکثرَ، و المشهورُ فی هذا الزّمانِ بین أهل العمل أنّه ینبغی أن یتحقّقَ الشرطان مَعًا حتّی یمکنَ الرؤیةُ و یَسُمّون البُعدَ الأولَ بُعدَ السُوَی و البُعدَ الثانیَ البُعدَ المعتدلَ.

و ذَکَرَ بعضُهم أنّه یَنبغی أن یَکونَ الارتفاعُ المَرئیُّ عندَ غروبِ الشَّمس ثَمانَ درجاتٍ أو أکثرَ لِیُمکنَ الرؤیةُ، و قیل أنّ انحطاط الشَّمسِ عندَ غروب القَمرِ یَنبغی أن یکونَ ثَمانَ درجاتٍ أو أکثرَ.