[١]* نفس دائماً ترقّی می‌کند، ترقّی می‌کند، تا اینکه در نفس، هیئتِ وجود (تمام هیئتِ وجود) منعکس می‌شود. نفس: یَنقلِبُ عالَماً مَعقولًا مَقبولًا مُوازیًا لِلعالَمِ‌ المَوجودِ کُلِّهِ؛ نفس می‌شود یک عالَمِ معقول! (تمام عوالم! عوالمِ معقول ها! که مشابه و موازی است با عالم محسوس)، نفس انسان به این‌صورت در می‌آید؛ یک همچون جامعیتّی پیدا می‌کند.

مُشاهِداً لِما هُوَ الحُسنُ المطلَقُ و الخَیرُ المطلَقُ و الجمالُ الحقّ، و متَّحِدَةً به، و مُنتَقِشَةً بمثالِه و هَیَئآتِه، و مُنخَرِطَةً فی سِلکِه، وَ سائرةً مِن جَوهرِه‌.

نفس مشاهده می‌کند حُسن مطلق را (آن موجودی که دارای حسن مطلق است؛ کدام موجود دارای حسن مطلق است؟ هان؟ ذاتِ مقدّس پروردگار!) نفس دائماً مشاهده می‌کند ذات پروردگار را، بما اینکه او دارای حسنِ مطلق است. یعنی آن حُسنی که بر تمام عوالم سایه افکنده و پرتو زده، و تمام موجودات را به حسن او آفریده، و جمال همۀ موجودات را به جمال او زینت داده؛ نفس مُشاهِدِ آن ذاتی می‌شود که دارای چنین حسن است.

و مُشاهِدِ خیر مطلق و جمال حقّ است، و متّحد می‌شود با آن، و منتقش می‌شود به مثالش (یعنی مثال او در نفسِ انسان منتقش می‌شود) و هیئآت او، و انسان مُنخَرِط می‌شود (یعنی وارد می‌شود در آن سلک).

این دارائی قوّۀ نفس است. عجیب بیان می‌کند این سعه نفس را ها! این کلام کی بود؟ کلام بوعلی سینا.

و بعد بوعلی سینا می‌گوید: از آن مطالبی که تأیید این دلیل ما را می‌کند، این است که:

... أنَّ المُدرِکَ بجمیعِ الإدراکات؛ انسان که به تمام ادراکات مطلبی را درک می‌کند، درک کنندۀ جمیع ادراکات، و فاعل به جمیع أفاعیلی که واقع است از انسان (تمام فعل‌هائی که انسان انجام می‌دهد، و درکِ همه ادراکات می‌کند) کی انجام می‌دهد؟ [چه أمری مدرِک همۀ ادراکات و فاعل همۀ فعل‌های انسان است؟] همان نفس ناطقه انسان، که نازل می‌شود بعضی اوقات در مرتبه حواسّ و به واسطه آلات و اعضاء کارهائی را انجام می‌دهد، و بعضی اوقات صعود می‌کند و می‌رود متّصل می‌شود به عقلِ مستفاد و عقلِ فعّال، در آنِ واحد.

یک‌وقتی انسان نشسته، می‌آید پائین، کاغذ بر می‌دارد، با قلم چیزی می‌نویسد، با اعضاء و آلات مشغول کار می‌شود؛ یک‌وقت همان‌وقت خودش را می‌کِشد بالا، می‌رود در عالم تجرّد و متّصل به عقلِ فعّال می‌شود، و به یک إراده هزار تا مرده زنده می‌کند و هزار تا مریض شفا می‌دهد. در آنِ واحد ها! در آنِ واحد مشغول نوشتن می‌شود و استخدامِ آلت می‌کند، و در آنِ واحد کار عقل *